Kamil Xanlarov XX əsr Azərbaycan rəngkarlığında mənzərə janrına fərdi yanaşması, rəng duyumu və milli sənət ənənələrinə bağlılığı ilə seçilən rəssamlardandır. Onun yaradıcılığında Azərbaycan təbiətinin müxtəlifliyi, tarixi mövzular və gündəlik həyat müşahidələri özünəməxsus rəngkarlıq dili ilə ifadə olunur. Rəssam üçün mənzərə yalnız təbiətin görünüşü deyil, rəng və kompozisiya vasitəsilə emosional məna qazanan bədii obrazdır.
Sənət yolunun başlanğıcı
Kamil Əliabbas oğlu Xanlarov 9 mart 1915-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1931–1935-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda təhsil almış, 1939-cu ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqına üzv qəbul edilmişdir. 1964-cü ildə Əməkdar rəssam, 1992-ci ildə isə Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülmüşdür.
Xanlarov 1938–1985-ci illərdə rəssamlıq təhsili müəssisəsində pedaqoji fəaliyyət göstərərək gənc sənətkarların yetişməsində iştirak etmişdir. Beləliklə, onun irsi həm fərdi yaradıcılığı, həm də Azərbaycan rəssamlıq məktəbinə verdiyi töhfələrlə əhəmiyyət daşıyır.
Təbiətin rəngkarlıq obrazı
Mənzərə Xanlarovun yaradıcılığının əsas istiqamətidir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə səfərləri ona fərqli təbii mühitləri müşahidə etmək və onların xarakterini rəngkarlıq vasitəsilə ifadə etmək imkanı vermişdir. Zaqatala, Astara, Talış dağları, Şuşa, Şərur, Culfa və Abşeronla bağlı əsərləri onun geniş yaradıcılıq coğrafiyasını əks etdirir.
“Zaqatala dağları” (1946), “Astara” (1955), “Talış dağları” (1956), “Şuşanın ətrafı” (1957), “Şuşa” (1964), “Araz sahilində” (1965), “Şərur vadisi” (1968), “Cənub sərhədində” (1972), “Murovdağın görünüşü” (1972) və “Ceyranbatan gölü” (1987) rəssamın mənzərə janrındakı axtarışlarını izləməyə imkan verir.
Bu əsərlərdə məkanın quruluşu, rənglərin qarşılıqlı münasibəti və ümumi ovqat əsas rol oynayır. Sənətşünaslıq araşdırmalarında Xanlarovun mənzərələri lirik xarakteri və rəng harmoniyası ilə səciyyələndirilir. Dolğun rənglər, isti və soyuq tonların tarazlığı, formaların aydın quruluşu onun fərdi üslubunun mühüm xüsusiyyətləridir.
Rəssamın Azərbaycan miniatür sənətinə marağı da yaradıcılığının diqqətəlayiq cəhətlərindəndir. Milli ənənələrin rəng zənginliyi və dekorativ quruluşu onun rəngkarlıq təcrübəsi ilə əlaqələndirilə bilər. Bununla belə, Xanlarov bu irsi sadəcə təkrarlamır, onu müasir rəngkarlığın ifadə imkanları daxilində mənimsəyir.
Tarix və insan obrazı
Xanlarovun yaradıcılığı mənzərə ilə məhdudlaşmır. “Məzdağın edamından əvvəl”, “Cavanşirin dəstəsi” və “Sasanilərin qovulması” kimi tarixi mövzulu əsərləri onun Azərbaycan keçmişinə marağını əks etdirir. Portret janrında yaratdığı “Balaca Dilarə” (1951), “Dilarə” (1953) və “Qoca” (1954) isə insan obrazına fərqli yanaşmasını göstərir.
Gündəlik həyat və əmək mövzuları da rəssamın əsərlərində mühüm yer tutur. “Ailə” (1965), “Azərbaycan tarlalarında” (1967), “Lənkəran tərəvəzçiləri” və “Çay yarpağı yığanlar” kimi əsərlərdə insanın yaşadığı mühit və gündəlik fəaliyyəti təsvir olunur. Bu mövzular Xanlarovun yaradıcılıq dairəsinin genişliyini nümayiş etdirir.
Teatr və kino fəaliyyəti
Rəssam teatr və kino sahəsində də çalışmışdır. “Kəndlilər” (1937) filmi üçün kişi geyimlərinin eskizlərini hazırlamış, “Fətəli xan” (1945) filmində geyim rəssamı olmuş, 1947-ci ildə isə Abdulla Şaiqin “Nüşabə” pyesinin səhnə tərtibatını hazırlamışdır. Bu fəaliyyət onun vizual düşüncəsinin dəzgah rəngkarlığından kənarda da tətbiq olunduğunu göstərir.
1961-ci ildə Çexoslovakiyaya səfəri zamanı yaratdığı “Praqada küçə”, “Karlovı Varıda meydan”, “Qızıl küçə” və “Praqada qüllə” kimi əsərlər rəssamın fərqli şəhər mühitlərinə marağını əks etdirir. Onun əsərləri müxtəlif ölkələrdə keçirilən sərgilərdə də nümayiş olunmuşdur.
Sənət irsi
Kamil Xanlarovun yaradıcılığını fərqləndirən başlıca cəhət müxtəlif janrlarda fərdi bədii yanaşmasını qorumasıdır. Mənzərələrində təbiətin xarakterini rəng vasitəsilə ifadə etməsi, tarixi kompozisiyalarında keçmişə müraciəti və süjetli əsərlərində gündəlik həyatı əks etdirməsi onun sənət dünyasının genişliyini göstərir.
Uzunmüddətli pedaqoji fəaliyyəti ilə də Azərbaycan rəssamlıq məktəbinin inkişafına töhfə verən Xanlarov 1996-cı ildə Bakıda vəfat etmişdir. Onun irsi Azərbaycan təsviri sənətində mənzərə janrının və milli rəngkarlıq ənənələrinin inkişafını öyrənmək baxımından əhəmiyyətini qoruyur.
Art Space Gallery MEDIA
