SƏNƏTKARIN FORMALAŞMASI
Nadir Sadıq oğlu Qasımov 22 may 1928-ci ildə Bakıda anadan olub. 1941–1946-cı illərdə Ə. Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbində, 1947–1953-cü illərdə isə Sankt-Peterburqda İ. E. Repin adına Rəssamlıq Akademiyasında, İohansonun emalatxanasında təhsil alıb. Onun yarım əsrdən artıq davam edən yaradıcılığı Azərbaycan rəngkarlığında sənaye, əmək, mənzərə və insan obrazının müxtəlif bədii həlləri ilə seçilir.
SƏNAYE MƏKANININ RƏNGKARLIQDA TƏQDİMİ
Qasımovun sənətində sənaye mənzərəsi müasir həyatın konkret gerçəkliyi kimi çıxış edir. Neft buruqları, istehsalat qurğuları, mədənlər və Xəzərin sahil mənzərələri rəssamın diqqətini insan fəaliyyətinin genişləndiyi məkana yönəldir. Bu təsvirlərdə sənaye mühiti yalnız arxa plan deyil: onun miqyası və quruluşu kompozisiyanın təşkilinə, insan fiqurlarının yerləşməsinə və əsərin ümumi vizual təsirinə təsir göstərir.
Rəssamın sənaye mövzusuna marağı Bakının neft şəhəri kimi tarixi və Abşeronun özünəməxsus təbiəti ilə də əlaqəlidir. Bununla belə, onun əsərlərini yalnız sənaye həyatının təsviri kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Qasımov istehsalat məkanını insanın gündəlik fəaliyyəti ilə əlaqədə təqdim edir və beləliklə, əmək prosesi əsərin əsas məzmununa çevrilir.
“İLİÇ BUXTASININ QURUDULMASI”: KOMPOZİSİYA VƏ ƏMƏK
1958-ci ildə yaradılmış “İliç buxtasının qurudulması” əsəri rəssamın əmək mövzusuna yanaşmasını səciyyələndirən nümunələrdəndir. Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasının materialında qeyd olunduğu kimi, tabloda buxtanın doldurulması prosesində çalışan fəhlələr çoxfiqurlu kompozisiya daxilində təsvir edilib.
Əsərin diqqətçəkən cəhətlərindən biri insan fiqurlarının ümumi kompozisiyada fəal iştirakıdır. Fəhlələrin hərəkəti, fiqurlar arasındakı münasibət və məkanın dərinliyi əmək prosesini vahid vizual hadisə kimi təqdim edir. İşıq-kölgə keçidləri və isti-soyuq rəng münasibətləri təsvirə dinamika qazandırır. Bu həll əmək mövzusunu sadəcə hadisənin qeydə alınması səviyyəsində saxlamır, onu rəngkarlığın kompozisiya və ifadə imkanları ilə əlaqələndirir.
İNSAN OBRAZI VƏ GÜNDƏLİK HƏYAT
Qasımovun yaradıcılığında insan obrazı müxtəlif əmək sahələri və sosial mühitlərlə əlaqədə meydana çıxır. “Rəfiqələr” (1969), “Lənkəran qızları” və “Pambıq tayasında” (1963) kimi əsərlərdə gündəlik həyat, qadınların fəaliyyəti və kənd zəhmətkeşlərinin məişəti rəssamın müşahidə dairəsini genişləndirir.
Bu əsərlərdə insanı yalnız müəyyən peşənin nümayəndəsi kimi təqdim etməkdən daha geniş yanaşma hiss olunur. Fiqurların yerləşdirilməsi, qarşılıqlı münasibətləri və onları əhatə edən mühit təsvirin məzmununu formalaşdırır. Xüsusilə “Rəfiqələr” əsərində qadın obrazları kompozisiyanın əsasını təşkil edir; insan münasibətləri və əmək həyatının təcrübəsi vahid bədii quruluşda birləşir.
Rəssamın Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə yaradıcılıq səfərləri zamanı müşahidə etdiyi gündəlik motivlərə müraciəti onun mövzu dairəsinin genişliyini göstərir. Lənkəran, kənd təsərrüfatı sahələri və sənaye rayonları ilə bağlı əsərlər bu baxımdan bir-birini tamamlayır.
DAŞKƏSƏN SİLSİLƏSİ: SƏNAYE VƏ MƏKANIN DİNAMİKASI
1961–1964-cü illərdə yaradılmış “Mədəndən qayıdanlar”, “Daşkəsən səhəri”, “Sonuncu reys”, “Daşkəsənlilər”, “Daşkəsən dağlarında” və “Daşkəsəndə qış” əsərləri rəssamın sənaye mövzusuna fərqli coğrafi mühitdə yanaşmasını göstərir. Burada diqqət neft sənayesindən dağ-mədən istehsalatına və həmin mühitdə çalışan insanlara yönəlir.
“Daşkəsən mənzərəsi” (1967) əsərində ağır yük maşınlarının dağ yollarında hərəkəti kompozisiyanın dinamikasını müəyyənləşdirən əsas elementlərdəndir. Nəqliyyat vasitələri, yolun istiqaməti və dağlıq relyef məkanın quruluşunu hərəkətlə əlaqələndirir. Beləliklə, mənzərə sabit təbiət təsviri olmaqdan çıxaraq istehsalatın və insan fəaliyyətinin dəyişdirdiyi mühitin obrazına çevrilir.
XƏZƏRİN BƏDİİ OBRAZI
Xəzər dənizi Qasımovun yaradıcılığında mühüm mövzulardan biridir. “Dəniz qəzəblənir”, “Xəzərdə qızılı şəfəq”, “Neft buruqları” və digər dəniz mövzulu əsərləri onun sənaye mənzərəsi ilə təbiət təsvirinə paralel marağını göstərir.
Xəzər mövzusunun əhəmiyyəti yalnız dənizin görünüşünün təsvirində deyil. Dəniz, sahil, sənaye qurğuları və dəyişkən hava şəraiti rəssamın bədii müşahidəsində fərqli münasibətlər yaradır. Bu mövzuların davamlılığı onun yaradıcılığında Abşeronun təbiəti və sənaye həyatının bir-birindən ayrılmayan vizual təcrübə təşkil etdiyini göstərir.
YARADICILIQ İRSİ VƏ SƏNƏT TARİXİNDƏ YERİ
Nadir Qasımov 1958–1969-cu illərdə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının İdarə Heyətinin üzvü olub, 1970–2000-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində pedaqoji fəaliyyət göstərib. 1992-ci ildə ona “Xalq rəssamı” fəxri adı verilib. Əsərləri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin, Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasının və Dövlət Tretyakov Qalereyasının kolleksiyalarında qorunur.
Qasımovun rəngkarlığının əsas xüsusiyyətlərindən biri sənaye və gündəlik həyat mövzularını insan obrazı ətrafında birləşdirməsidir. Onun əsərlərində kompozisiya, hərəkət və məkanın quruluşu əmək prosesinin bədii ifadəsinə xidmət edir. Xəzər mənzərələri və bölgə həyatına həsr olunmuş tablolar isə bu yaradıcılığın yalnız istehsalat mövzusu ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
Nadir Qasımov 2000-ci ildə vəfat edib. Onun yaradıcılığı Azərbaycan rəngkarlığında sənaye mühitinin, əmək insanının və təbiət mənzərəsinin qarşılıqlı əlaqəsini araşdırmaq baxımından əhəmiyyətini qoruyur.
Art Space Gallery MEDIA
