Abşeron rəssamlıq ənənəsində fərdi üslub, yarımmücərrəd ifadə və material axtarışları
XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan rəngkarlığının inkişafı yalnız mövzuların dəyişməsi ilə deyil, gerçəkliyin təsvirinə münasibətin yenilənməsi ilə də səciyyələnirdi. Rəssamlar üçün təbiəti, insanı və gündəlik həyatı göstərmək artıq müşahidə edilən dünyanın zahiri görünüşünü təkrarlamaqla məhdudlaşmırdı. Rəngin emosional təsiri, formanın sərbəst təşkili və təsvir səthinin ifadə imkanları fərdi bədii düşüncənin mühüm vasitələrinə çevrilirdi.
Gennadi Brijatyukun yaradıcılığı bu dəyişiklikləri izləmək baxımından maraqlı nümunələrdəndir. 1935-ci il yanvarın 30-da Gəncədə anadan olan rəssam 1950–1958-ci illərdə Bakıda Əzim Əzimzadə adına Dövlət Rəssamlıq Məktəbində təhsil alıb. Onun sənəti Abşeron rəssamlıq mühiti ilə əlaqəli şəkildə araşdırılır. Bununla belə, Brijatyukun əhəmiyyətini yalnız müəyyən yaradıcı çevrəyə mənsubiyyəti ilə izah etmək kifayət deyil. Onun yaradıcılığında diqqəti cəlb edən əsas məsələlərdən biri təsvirin ənənəvi quruluşundan rəng və materialın daha sərbəst ifadə imkanlarına doğru inkişaf edən bədii axtarışlardır.
Gerçəkliyin təsvirindən fərdi bədii yozuma
Abşeron rəssamlıq mühiti sovet dövründə Azərbaycan təsviri sənətində fərdi üslubların və qeyri-standart bədii yanaşmaların formalaşdığı yaradıcı istiqamətlərdən biri idi. Bu mühitdə rəssamlar gündəlik həyatın, insan münasibətlərinin və yerli təbiətin təsvirinə fərdi müşahidəyə əsaslanan münasibət göstərirdilər. Sosialist realizminin üstün mövqedə olduğu şəraitdə belə axtarışlar təsvirin mövzu və forma baxımından imkanlarını genişləndirirdi.
Brijatyukun yaradıcılığında qadın portretləri, ana və uşaq mövzusu, Bakı və Abşeron mənzərələri mühüm yer tutur. Bu müxtəliflik rəssamın maraq dairəsinin yalnız mənzərə janrı ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Müxtəlif mövzulara müraciət etməsi onun bədii dilini yalnız təsvir obyektləri ilə deyil, həmin obyektlərin necə təqdim olunması ilə əlaqələndirməyi zəruri edir.
Brijatyukun sənətinə münasibətdə mühüm sual gerçəkliyin hansı obyekt və hadisələr vasitəsilə təqdim olunmasından əlavə, onların hansı bədii prinsiplərlə yenidən qurulmasıdır. Eyni mövzu müxtəlif rəssamların yaradıcılığında fərqli məna və emosional təsir qazana bilər. Bu fərqi müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri rəssamın formaya, rəngə və kompozisiyaya münasibətidir.
Rəngin ifadə imkanları
Brijatyukun yaradıcılığının inkişafında realist və dekorativ yanaşmadan daha sərbəst, yarımmücərrəd ifadəyə doğru istiqamətlənmə diqqətəlayiqdir. Onun sonrakı mənzərələrində yumşaq rəng palitrası və iri rəng sahələrindən istifadə edilməsi rəssamın təsvirin ənənəvi quruluşunu genişləndirmək cəhdləri ilə əlaqələndirilir.
Bu keçid rəngin təsvir daxilindəki funksiyasının dəyişməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Ənənəvi realist yanaşmada rəng əşyanın görünüşünü, materialını və işıq şəraitini göstərməyə xidmət edə bilər. Yarımmücərrəd rəngkarlıqda isə rəng sahəsi təsvir etdiyi obyektin hüdudlarını aşaraq kompozisiyanın müstəqil elementinə çevrilir. Belə halda əsərin təsiri yalnız təsvir olunan mənzərədən deyil, rənglərin qarşılıqlı münasibətindən, onların ritmindən və ümumi quruluşundan yaranır.
Brijatyukun yaradıcılığını maraqlı edən cəhətlərdən biri tanınan gerçəkliklə sərbəst rəng quruluşunun qarşılıqlı əlaqəsidir. Mənzərə müəyyən coğrafi mühitə bağlılığını saxlayır, lakin onun bədii təsiri təbiətin zahiri görünüşünün dəqiq təkrarı ilə məhdudlaşmır. Rəng və forma müşahidə edilən gerçəkliyin fərdi qavrayışını ifadə edən vasitələrə çevrilir.
Bakı və Abşeron mənzərələrinin bədii şərhi
Brijatyukun 1978-ci ilə aid View of Baku və 1986-cı ildə yaradılmış Mardakan əsərləri onun Bakı və Abşeron mövzularına müraciətini sənədləşdirən nümunələrdir. Mardakan əsəri yağlı boya ilə kətan üzərində işlənib və ölçüləri 80 × 120 santimetr kimi göstərilir.
Bu iki əsərin tarixləri rəssamın müxtəlif illərdə həmin coğrafi mühitə müraciət etdiyini göstərir. Lakin onları yalnız mövzu yaxınlığı əsasında eyni bədii mərhələyə aid etmək düzgün olmazdı. Əsərlər arasındakı fərqləri müəyyənləşdirmək üçün kompozisiyanın quruluşu, rəng münasibətləri, formaların ümumiləşdirilmə dərəcəsi və boya səthinin işlənməsi müqayisəli şəkildə araşdırılmalıdır.
Abşeronun təbiəti və yaşayış mühiti Brijatyukun yaradıcılığında sadəcə təsvir obyekti kimi deyil, fərdi bədii münasibətin formalaşdığı mövzu sahəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Burada mənzərənin sənət baxımından dəyəri coğrafi tanınma ilə bitmir; onun rəng, forma və kompozisiya vasitəsilə necə yenidən qurulması əsas əhəmiyyət daşıyır.
İnsan obrazı və rəngin emosional təsiri
Brijatyukun yaradıcılığında insan obrazı ayrıca diqqət tələb edir. Qadın portretləri, ana və uşaq mövzusu, eləcə də çılpaq fiqur janrına müraciəti onun insan bədəninin və obrazının müxtəlif bədii imkanlarını araşdırdığını göstərir.
Bu mövzular rəssamın sənətinə yalnız süjet və janr baxımından yanaşmağın kifayət etmədiyini göstərir. Rəngin bədən forması ilə münasibəti, işıq və kölgənin quruluşu, fiqurun kompozisiyada yerləşdirilməsi insan obrazının emosional təsirini müəyyənləşdirən amillərdəndir.
Portret və çılpaq fiqur janrlarında rəssamın fərdi mövqeyi çox vaxt detalların dəqiqliyindən daha geniş məsələlərdə üzə çıxır: bədənin kompozisiyadakı mövqeyi, rəng keçidlərinin xarakteri və obrazın ümumi vizual quruluşu tamaşaçının qavrayışına birbaşa təsir edir. Brijatyukun əsərlərinin bu baxımdan müqayisəli təhlili onun insan obrazına münasibətini daha dolğun müəyyənləşdirməyə imkan verə bilər.
Rəngkarlıq səthinin yeni imkanları
Brijatyukun bədii axtarışlarının diqqətəlayiq istiqamətlərindən biri təsvir səthinin maddi xüsusiyyətlərinə münasibətdir. Mövcud sənətşünaslıq məlumatlarında rəssamın yaradıcılığının sonrakı mərhələsində bəzi əsərlərə qum və torpaq kimi əlavə materiallar daxil etdiyi qeyd olunur. Bu məlumat onun rəngkarlıq səthinin imkanlarını genişləndirmək istiqamətində apardığı axtarışların əhəmiyyətini göstərir.
Əlavə materialın rəngkarlığa daxil edilməsi əsərin yalnız görünən təsvirini deyil, fiziki quruluşunu da dəyişdirir. Səthin relyefi işığın əks olunmasına, rəng qatlarının qavranılmasına və təsvirin maddi təsirinə yeni xüsusiyyətlər qazandıra bilər. Beləliklə, əsər yalnız rəng və forma münasibətlərindən ibarət vizual quruluş kimi deyil, materialın özünün də ifadə vasitəsinə çevrildiyi bütöv obyekt kimi nəzərdən keçirilir.
Brijatyukun bu təcrübələrini XX əsrin ikinci yarısında rəngkarlığın ənənəvi sərhədlərini genişləndirən bədii meyillərlə əlaqələndirmək mümkündür. Bununla belə, konkret materialların hansı əsərlərdə və hansı üsullarla tətbiq edildiyini dəqiq müəyyənləşdirmək üçün texniki tədqiqat vacibdir. Bu yanaşma rəssamın yeniliklərini şişirtmədən, onların sənət tarixindəki yerini əsaslandırılmış şəkildə qiymətləndirməyə imkan verir.
Abşeron rəssamlıq mühitində fərdi mövqe
Abşeron rəssamlıq ənənəsinin əhəmiyyəti müxtəlif sənətkarların vahid üslub yaratmasında deyil, ortaq tarixi şərait daxilində fərqli bədii dillərin formalaşmasında görünür. XX əsrin 1960–1980-ci illərində Azərbaycan rəngkarlığında fərdi üslubların güclənməsi, rəng və forma ilə eksperimentlərin genişlənməsi bu dövrün mühüm xüsusiyyətlərindən idi.
Brijatyukun yaradıcılığı həmin kontekstdə həm yerli bədii ənənələrlə əlaqəsi, həm də yarımmücərrəd ifadə vasitələrinə yönələn axtarışları baxımından diqqətə layiqdir. Onun sənətini yalnız «Abşeron məktəbi» anlayışı daxilində təsnif etmək fərdi üslubunun xüsusiyyətlərini tam açmaya bilər. Daha məhsuldar yanaşma rəssamın müxtəlif janrlarda işləmə üsullarını, rəngin kompozisiyadakı rolunu və materiala münasibətini konkret əsərlər əsasında araşdırmaqdır.
Belə təhlil Brijatyukun yaradıcılığını ümumi üslub təsvirindən çıxararaq Azərbaycan rəngkarlığının inkişafındakı fərdi bədii axtarışlarla əlaqələndirir. Rəssamın əhəmiyyəti də məhz bu axtarışların hansı formal vasitələrlə həyata keçirildiyinin müəyyənləşdirilməsində üzə çıxır.
Yaradıcılığın sənət tarixində yeri
Gennadi Brijatyukun yaradıcılığı Azərbaycan rəngkarlığında rəngin müstəqil ifadə imkanlarının genişlənməsi, yarımmücərrəd mənzərənin inkişafı və təsvir səthinə münasibətin dəyişməsi baxımından araşdırılmağa layiqdir. Onun əsərləri sovet dövrünün bədii mühitində fərdi üslub axtarışlarının yalnız mövzu seçimi ilə deyil, təsvirin formal və maddi quruluşu ilə də bağlı olduğunu göstərən tədqiqat istiqaməti yaradır.
Rəssamın sənətinə daha dolğun qiymət vermək üçün əsərlərin müqayisəli vizual təhlili, texniki xüsusiyyətlərin sənədləşdirilməsi və yaradıcılıq mərhələlərinin ardıcıllığının müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Bu işlər Brijatyukun fərdi bədii dilini daha dəqiq səciyyələndirməyə və onun Azərbaycan təsviri sənətinin XX əsr tarixindəki yerini əsaslandırmağa imkan verə bilər.
Gennadi Brijatyuk 2008-ci il iyulun 11-də Bakıda vəfat edib. Onun irsinin sistemli şəkildə araşdırılması rəssamın fərdi axtarışlarının daha dərindən anlaşılmasına və Azərbaycan rəngkarlığının beynəlxalq sənət tarixində əsaslandırılmış təqdimatına töhfə verə bilər.
Art Space Gallery MEDIA
