Tokay Məmmədov (1927–2018) XX əsr Azərbaycan heykəltəraşlığının inkişafında özünəməxsus mövqeyə malik sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığını səciyyələndirən əsas istiqamətlərdən biri insan obrazının heykəltəraşlıq forması daxilində ifadə imkanlarını genişləndirmək, müxtəlif materialların xüsusiyyətlərini yaradıcı axtarışın tərkib hissəsinə çevirmək idi.
Sənət məktəbi və fərdi istiqamət
1927-ci il iyulun 18-də Bakıda anadan olan Tokay Məmmədov heykəltəraşlıq sənətinə ilk addımlarını anası, tanınmış heykəltəraş Zivər Məmmədovanın təsiri ilə atıb. 1942-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbində təhsilə başlayıb, daha sonra Leninqradda İ. Repin adına Rəssamlıq Akademiyasında heykəltəraşlıq üzrə biliklərini dərinləşdirib. Burada V. Senayski, A. Matveyev və M. Kerzin kimi sənətkarlardan dərs alması onun peşəkar formalaşmasının mühüm mərhələsi olub.
Məmmədovun yaradıcılığında ağacla işləmək xüsusi yer tutur. O, bu materialı Azərbaycan heykəltəraşlığında ardıcıl şəkildə tətbiq edən sənətkarlardan biri kimi tanınır. 1953-cü ildə ağacdan yaratdığı Nizami Gəncəvi obrazı bu istiqamətdə diqqətəlayiq nümunələrdəndir. Ağacın təbii quruluşu və oyma texnikasının imkanları heykəltəraş qarşısında formanın qurulmasına fərqli yanaşma tələb edirdi. Məmmədovun bu materiala müraciəti onun yaradıcılıq axtarışlarının mühüm cəhətini təşkil edir.
Portret: material və obraz
Tokay Məmmədovun portretləri müxtəlif sənət materialları arasında qurduğu əlaqəni izləmək üçün əsaslı nümunələrdir. Səməd Vurğunun 1957-ci ildə ağacdan oyulmuş portreti, Üzeyir Hacıbəylinin 1958-ci ildə tuncdan hazırlanmış heykəltəraşlıq obrazı və Mehdi Hüseynzadənin 1960-cı il tarixli mərmər portreti Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasında qorunur.
Bu əsərlərin əhəmiyyəti yalnız təsvir olunan şəxslərin mədəni və tarixi mövqeyi ilə müəyyənləşmir. Onlar heykəltəraşlığın fərqli materiallar vasitəsilə obraz yaratmaq imkanlarını da nümayiş etdirir. Ağac, tunc və mərmər eyni texniki yanaşmaya tabe olmayan materiallardır; hər biri formanın işlənməsinə öz tələblərini irəli sürür. Məmmədovun bu materiallarla işləməsi portret janrının onun yaradıcılığında müxtəlif plastik həllər üçün açıq olduğunu göstərir.
Sənətkarın portret yaradıcılığına bu prizmadan baxmaq onun əsərlərini sadəcə tanınmış şəxsiyyətlərin təsvirləri kimi deyil, heykəltəraşlıq düşüncəsinin ayrı-ayrı təzahürləri kimi qiymətləndirməyə imkan verir.
Monumental obraz və ictimai məkan
Monumental heykəltəraşlıq Tokay Məmmədovun fəaliyyətində ayrıca istiqamət təşkil edir. Onun Koroğlu obrazı üzərində uzun müddət işləməsi bu mövzuya yanaşmasının miqyasını göstərir. Koroğlu Azərbaycan dastan ənənəsinin qəhrəmanı olmaqla yanaşı, monumental sənətdə milli-mədəni simvolun vizual ifadəsi məsələsini də gündəmə gətirir.
Bakıda Koroğlu abidəsinin açılışı 2012-ci il fevralın 21-də keçirilib. Bu əsər heykəltəraşlığın şəhər məkanındakı funksiyasını — ictimai mühitdə tarixi və mədəni obrazın görünən ifadəyə çevrilməsini — nəzərdən keçirmək üçün əhəmiyyətlidir. Burada heykəlin miqyası, yerləşdiyi məkan və təsvir olunan obrazın kollektiv yaddaşla əlaqəsi monumental sənətin əsas məsələləri sırasındadır.
Məmmədovun yaradıcılığına dövlət və ictimai xadimlərin, ədəbiyyat və mədəniyyət nümayəndələrinin obrazları da daxildir. Onun fəaliyyəti yalnız fərdi yaradıcılıqla məhdudlaşmayıb: 1970–1972-ci illərdə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının İdarə Heyətinin sədri olub, 1977-ci ildə professor elmi adını alıb. 1978-ci ildə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülüb.
Davam edən sənət dəyəri
Tokay Məmmədovun irsi Azərbaycan heykəltəraşlığında materialla işləmək mədəniyyətinin, portret və monumental formanın inkişafının öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Onun yaradıcılığı müxtəlif ölçülü əsərləri və fərqli materiallarla apardığı işi bir araya gətirir. Bu müxtəliflik sənətkarın fəaliyyətini tək bir janr və ya texniki üsulla məhdudlaşdırmadan dəyərləndirməyə əsas verir.
Məmmədovun sənətinə müasir baxış onun əsərlərindəki forma quruluşunu, material seçimini və obrazın təqdimat üsulunu ayrı-ayrılıqda deyil, qarşılıqlı əlaqədə araşdırmağı tələb edir. Məhz bu əlaqələr onun yaradıcılığının Azərbaycan heykəltəraşlıq tarixindəki yerini anlamaq üçün əsas istiqamətlərdən birini müəyyənləşdirir.
Tokay Məmmədov 2018-ci il mayın 2-də vəfat edib. Onun əsərləri Azərbaycan heykəltəraşlığının XX əsrdəki inkişaf mərhələlərinin araşdırılması üçün mühüm sənət nümunələri olaraq qalır.
Art Space Gallery MEDIA
