Əzim Əzimzadənin (1880–1943) yaradıcılığı Azərbaycan təsviri sənətində satirik qrafikanın bədii ifadə imkanlarını genişləndirən, ictimai müşahidəni fərdi obraz düşüncəsi ilə birləşdirən mühüm sənət hadisəsidir. Rəssamın əsərlərində xətt, kompozisiya və səciyyəvi detallar yalnız görünən gerçəkliyi təsvir etmir; insan xarakterinin incəliklərini, cəmiyyətin sosial münasibətlərini və dövrün ziddiyyətlərini açaraq gündəlik həyat səhnələrinə daha dərin bədii məna qazandırır.
Sənətkarın formalaşması
Əzim Aslan oğlu Əzimzadə 1880-ci ildə Bakının Novxanı kəndində anadan olub. Peşəkar rəssamlıq təhsili almadan formalaşması onun yaradıcılıq yolunun diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindəndir. O, Şərq miniatür sənətinin və rus rəssamlıq məktəbinin ənənələrindən bəhrələnərək özünəməxsus ifadə tərzi yaradıb. Bu yanaşmada xəttin aydınlığı, obrazın səciyyəvi cizgiləri və kompozisiyanın yığcamlığı mühüm rol oynayır.
XX əsrin əvvəllərində mətbuatın ictimai fikir həyatındakı rolu Əzimzadənin sənət istiqamətinin müəyyənləşməsinə təsir göstərib. Rəssamın “Molla Nəsrəddin”, “Baraban”, “Zənbur”, “Tuti” və digər nəşrlərdə yayımlanan satirik rəsmləri qrafikanı ictimai müzakirənin təsirli vasitələrindən birinə çevirib.
Xəttin yaratdığı bədii obraz
Əzimzadənin qrafikasında obrazın ifadə gücü xəttin dəqiqliyi, fiqurların qarşılıqlı münasibəti, mimika və jestlərin seçimi ilə formalaşır. Hər bir detal təsvirin ümumi mənasına xidmət edir. Personajın duruşu, üz ifadəsi və kompozisiyadakı mövqeyi onun xarakterini açmaqla yanaşı, təsvir edilən vəziyyətin sosial məzmununu da müəyyənləşdirir.
“İt boğuşdurma”, “Kişi arvadını döyür”, “Varlı evində toy” və “Su üstündə dava” kimi əsərlərdə gündəlik həyat səhnələri sadə müşahidə çərçivəsindən kənara çıxır. Rəssam məişət hadisələri vasitəsilə insan davranışlarındakı ziddiyyətləri, sosial münasibətləri və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinə xas xüsusiyyətləri göstərir.
Əzimzadənin satirası yalnız gülüş yaratmağa yönəlmir. Obrazın səciyyəvi cizgiləri və hadisənin kompozisiya daxilində təqdimatı tənqidi məzmunu gücləndirir. Beləliklə, qrafik təsvir həm estetik quruluşa, həm də ictimai məna daşıyan ifadə vasitəsinə çevrilir.
Kitab qrafikasında söz və təsvir
Əzim Əzimzadənin Mirzə Ələkbər Sabirin “Hophopnamə”sinə çəkdiyi illüstrasiyalar onun yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindən biridir. Rəssam 1914–1922-ci illərdə Sabirin şeirləri üçün 55 illüstrasiya hazırlayıb.
Bu illüstrasiyalarda təsvir mətnin məzmununu təkrarlamaqla kifayətlənmir, onun satirik istiqamətini vizual vasitələrlə genişləndirir. Ədəbi obrazın qrafik obrazla əlaqəsi rəssamın mətnin ideyasını müstəqil kompozisiya daxilində ifadə etmək bacarığını göstərir. “Hophopnamə” üzərindəki işi Əzimzadənin kitab qrafikasına verdiyi töhfəni və sözlə təsvir arasında qurduğu bədii əlaqəni anlamaq üçün mühüm nümunədir.
Qrafikadan teatr məkanına
Əzimzadənin yaradıcılığı satirik qrafika və kitab illüstrasiyası ilə məhdudlaşmayıb. O, teatr tamaşaları üçün geyim eskizləri və dekorasiyalar da hazırlayıb. Bu sahədə rəssamın bədii düşüncəsi səhnə məkanının, personajların görünüşünün və tamaşanın ümumi vizual həllinin əlaqələndirilməsində özünü göstərir.
Qrafik əsərdə xətt və kompozisiya vasitəsilə qurulan obraz teatrda məkan, geyim və səhnə quruluşu ilə tamamlanır. Bu fəaliyyət Əzimzadənin vizual ifadə imkanlarına geniş yanaşdığını və müxtəlif sənət sahələrində işləmək bacarığını göstərir.
Sənət və pedaqoji irs
Əzim Əzimzadə Azərbaycan rəssamlıq təhsilinin inkişafında da iştirak edib. O, 1920-ci ildən Azərbaycan Rəssamlıq Texnikumunda müəllim kimi çalışıb, 1932–1937-ci illərdə isə həmin təhsil müəssisəsinə rəhbərlik edib. 1927-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb. İlk fərdi sərgisi 1940-cı ildə təşkil olunub.
Əzimzadənin sənət tarixindəki mövqeyi onun satirik mövzulara müraciəti ilə yanaşı, müşahidəni dəqiq qrafik ifadəyə çevirmək bacarığı ilə müəyyənləşir. Onun əsərlərində xətt obrazın xarakterini açır, kompozisiya hadisənin mahiyyətini müəyyənləşdirir, satira isə təsvirə ictimai məna qazandırır. Bu xüsusiyyətlər rəssamın yaradıcılığını Azərbaycan qrafikasının inkişafını öyrənmək baxımından əhəmiyyətli edir.
Əzim Əzimzadə 1943-cü ildə vəfat edib. Onun irsi Azərbaycan təsviri sənətində satirik qrafikanın, kitab illüstrasiyasının və sosial müşahidəyə əsaslanan bədii obrazın inkişafını anlamaq üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Art Space Gallery MEDIA
