Səttar Bəhlulzadənin sənətində təbiət hazır mənzərə təsviri deyil, rəssamın dünyanı görmə və anlama üsulunun ifadəsidir. Onun tablolarında Azərbaycan coğrafiyası konkret yerlərin təsvirindən daha geniş məna qazanır: dağlar, bağlar, sahillər və bitki örtüyü fərdi rəngkarlıq düşüncəsinin iştirakçılarına çevrilir. Bu əsərlərə baxarkən diqqət yalnız təsvir olunan mənzərəyə deyil, onun necə qurulduğuna, hansı vizual münasibətlərin önə çıxarıldığına yönəlir.
Bəhlulzadənin fərdi üslubunu maraqlı edən cəhət müşahidə ilə bədii yozum arasındakı məsafədir. Rəssam təbiəti olduğu kimi köçürmək əvəzinə, onun daxilində seçdiyi münasibətləri rəng və forma vasitəsilə yenidən təşkil edir. Beləliklə, real mənzərə ilə rəssamın daxili qavrayışı arasında yeni bədii bütövlük yaranır. Təbiət mövzusu bu yaradıcılıqda həm müşahidənin başlanğıcı, həm də müstəqil sənət düşüncəsinin ifadə vasitəsidir.
Sənətkarın baxışının formalaşması
1909-cu ildə Bakının Əmircan kəndində anadan olan Səttar Bəhlulzadə 1927-ci ildə Rəssamlıq Məktəbində təhsil almağa başlayıb. Əzim Əzimzadənin məsləhəti ilə «Kommunist» qəzetində karikaturaçı rəssam kimi çalışıb. 1933-cü ildə Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunun qrafika fakültəsinə daxil olub, daha sonra rəngkarlıq fakültəsinə keçib. Vladimir Favorski və Qriqori Şeqal onun peşəkar hazırlığında rol oynayan sənətkarlar sırasında olub. 1941–1943-cü illərdə isə Azərbaycan Rəssamlıq Məktəbində dərs deyib.
Qrafika ilə başlayan təhsil yolunun rəngkarlığa yönəlməsi rəssamın yaradıcılıq təcrübəsini müxtəlif ifadə vasitələri ilə zənginləşdirən mühüm mərhələdir. Qrafik düşüncə formanın seçilməsinə, xəttin və kompozisiyanın təşkilinə diqqət tələb edir; rəngkarlıq isə bu münasibətləri rəng sahələri və onların qarşılıqlı təsiri ilə genişləndirir. Bəhlulzadənin əsərlərinə bu baxımdan yanaşmaq onun üslubunu təkcə rəng zənginliyi ilə deyil, təsvirin daxili quruluşu ilə də dəyərləndirməyə imkan verir.
Onun yaradıcılığının inkişafını yalnız təhsil aldığı məktəblər və çalışdığı müəssisələrlə izah etmək olmaz. Sənətkarın fərdi mövqeyi əsərlərdəki seçimlərdə üzə çıxır: nəyin ön plana gətirilməsi, formaların hansı dərəcədə ümumiləşdirilməsi və rəngin kompozisiyada necə işləməsi rəssamın bədii düşüncəsini müəyyənləşdirən amillərdir.
Rəngin qurduğu vizual bütövlük
Səttar Bəhlulzadənin rəngkarlığını təhlil edərkən rəngləri ayrı-ayrılıqda qiymətləndirməkdənsə, onların əsərin bütöv quruluşundakı funksiyasını araşdırmaq daha məhsuldardır. Rəng münasibətləri təsvirin dərinliyinə, formaların seçilməsinə və tamaşaçının baxış istiqamətinə təsir göstərir. Kompozisiya isə bu elementləri müəyyən qaydada birləşdirərək əsərin vizual bütövlüyünü yaradır.
1959-cu ildə yaradılmış «Bakıda yaz səhəri» əsəri bu müzakirə üçün əhəmiyyətli nümunədir. Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin məlumatında əsərin şəhər panoramasını, Xəzəri, quşları və bahar çiçəklərini əhatə etdiyi göstərilir. Bu elementlər əsərin mövzusunu müəyyənləşdirsə də, onun bədii xüsusiyyətlərini anlamaq üçün təsvir olunan obyektlərin siyahısından irəli getmək lazımdır. Şəhərin panoramik görünüşü ilə mövsümə aid detalların eyni kompozisiyada iştirakı mənzərənin qavranılmasına müxtəlif səviyyələr əlavə edir.
«Qudyalçayın sahili» (1953), «Doğma yerlər» (1957) və «Yaz axşamı» (1963) əsərləri də rəssamın müxtəlif illərdə mənzərə mövzusuna müraciət etdiyini göstərir. Onların tarixləri və texniki göstəriciləri Səttar Bəhlulzadənin ev-muzeyinin kataloqunda qeydə alınıb. Bu əsərləri bir-biri ilə müqayisə etmək rəssamın fərqli motivlərə necə yanaşdığını, kompozisiya və rəng həllərinin hər tabloda necə dəyişə bildiyini araşdırmaq üçün əsas yaradır.
Burada vacib məqam bütün əsərləri eyni təsvirlə izah etməməkdir. Hər bir tablo öz quruluşu daxilində təhlil edilməlidir. Bəhlulzadənin sənətinin zənginliyi də yalnız rəng seçimində deyil, müxtəlif mövzuları fərdi bədii yanaşma ilə işləmək imkanında üzə çıxır.
Azərbaycan mənzərəsinin fərdi yozumu
Azərbaycanın müxtəlif bölgələri Bəhlulzadənin yaradıcılığında geniş yer tutur. Xəzər sahili, Abşeron, dağlıq ərazilər və bağ mənzərələri onun dönə-dönə müraciət etdiyi mövzulardandır. Bununla belə, rəssamın sənətinin milli xarakterini yalnız yerli coğrafiyanın təsviri ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Milli xüsusiyyət həm də həmin coğrafiyanın hansı fərdi baxışla təqdim olunmasında, seçilən formaların və rəng münasibətlərinin necə qurulmasında özünü göstərir.
1950-ci ilə aid «Amsar bağlarında» əsəri ilə 1963-cü ildə yaradılmış «Torpağın arzusu» müxtəlif dövrlərə və fərqli adlara malik iki nümunədir. Hər iki əsərin mövcudluğu rəssamın təbiət mövzusunu uzun müddət işlədiyini göstərir. Lakin onların bədii məzmununu müqayisə edərkən yalnız tarixlərə və adlara əsaslanmaq kifayət etmir; kompozisiyaların, rəng münasibətlərinin və təsvir üsullarının ayrıca araşdırılması tələb olunur.
Bu fərq sənətə yanaşmanın özünü də müəyyənləşdirir. Əsəri yalnız müəyyən bir bölgənin təsviri kimi qəbul etmək onun vizual quruluşunun imkanlarını məhdudlaşdırır. Coğrafi tanınma ilk mərhələdir; növbəti mərhələdə isə rəssamın həmin yeri hansı bədii seçimlərlə fərdi obraza çevirdiyi araşdırılır. Bəhlulzadənin yaradıcılığı bu iki səviyyəni bir arada nəzərdən keçirməyə imkan verir.
Rəssamın düşüncəsinə açılan mənbə
Səttar Bəhlulzadənin gündəlikləri onun yaradıcılığının öyrənilməsi üçün ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Ev-muzeyinin məlumatına görə, bu qeydlərdə rəssamın sənət haqqında düşüncələri, ayrı-ayrı əsərlərlə bağlı təhlilləri, kompozisiya və kolorit həlləri, gələcək işlər üçün planları və eskizləri yer alır. Gündəliklər rəssamın yaradıcılıq prosesinə aid məlumatları onun öz qeydləri əsasında araşdırmağa imkan verir.
Bu materialların dəyəri yalnız bioqrafik məlumat verməsində deyil. Onlar sənət əsərinin yaranmasını birbaşa görünən nəticədən daha geniş proses kimi nəzərdən keçirməyə şərait yaradır. Bununla belə, rəssamın qeydləri ilə tamamlanmış əsər arasında əlaqə qurarkən hər iki mənbənin xüsusiyyətlərini nəzərə almaq lazımdır. Gündəlikdəki fikir avtomatik olaraq tablonun yeganə izahına çevrilmir; əsərin vizual quruluşu da müstəqil təhlil tələb edir.
Bu yanaşma Bəhlulzadənin yaradıcılığına hazır təriflər vasitəsilə deyil, müşahidə və müqayisə yolu ilə yaxınlaşmağa imkan verir. Onun əsərləri yalnız tanınmış mənzərələri əks etdirdiyi üçün deyil, həmin mənzərələrin rəngkarlıq daxilində necə yenidən təşkil olunduğunu araşdırmağa şərait yaratdığı üçün əhəmiyyətlidir.
Görünən mənzərədən bədii obraza
Səttar Bəhlulzadənin yaradıcılığına müasir baxış onun əsərlərini yalnız müəyyən dövrün sənət nümunələri kimi qiymətləndirməklə məhdudlaşmamalıdır. Hər bir tabloya ayrıca baxmaq, onun kompozisiya quruluşunu və rəng münasibətlərini araşdırmaq rəssamın fərdi üslubunun xüsusiyyətlərini daha dəqiq anlamağa kömək edir.
Bu sənətdə təbiət rəssamın qarşısında dayanan hazır görüntü deyil. O, müşahidə edilən gerçəkliyin seçilməsi, dəyişdirilməsi və bədii bütövlükdə yenidən qurulması nəticəsində meydana çıxır. Başlığın ifadə etdiyi fikir də məhz burada əsas qazanır: təbiət rənglə təsvir olunmur yalnız, rəng vasitəsilə özünəməxsus obraza çevrilir.
Səttar Bəhlulzadə 1974-cü ildə vəfat edib. Onun yaradıcılığı Azərbaycan rəngkarlığında mənzərə janrını fərdi bədii düşüncə, kompozisiya və rəng münasibətləri baxımından araşdırmaq üçün mühüm material olaraq qalır.
Art Space Gallery MEDIA
