Mifoloji təfəkkür, obrazın transformasiyası və insan təbiətinin ziddiyyətləri
Fərdi sənət mövqeyinin formalaşması
19 yanvar 1923-cü ildə Bakıda anadan olan Cavad Mircavadov Azərbaycan təsviri sənətində müstəqil bədii düşüncəsi, qeyri-ənənəvi obrazlar sistemi və sərbəst ifadə axtarışları ilə seçilən sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığı ənənəvi təsvir prinsiplərindən uzaqlaşaraq fərqli vizual quruluş yaratmaq cəhdi ilə səciyyələnir. Mircavadov üçün rəssamlıq yalnız görünən gerçəkliyin təsviri deyil, həmin gerçəkliyin arxasında dayanan mənəvi və psixoloji qatların araşdırılmasıdır.
Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini bitirən rəssam 1949–1954-cü illərdə Leninqradda yaşayıb və Ermitajda çalışıb. Burada dünya incəsənətinin müxtəlif nümunələri ilə tanışlığı onun sənət təcrübəsinin mühüm mərhələlərindən birinə çevrilib. Bununla belə, Mircavadovun fərdi üslubunu müəyyən edən əsas cəhət təsirlərin təkrarı deyil, özünəməxsus bədii ifadə vasitələri yaratmaq istiqamətində apardığı axtarışlardır. Onun sənəti hazır estetik qəliblərə uyğunlaşmaqdan daha çox, fərdi baxışın sərhədlərini genişləndirməyə yönəlir.
Mifoloji düşüncənin müasir təfsiri
Mircavadovun yaradıcılığında mif və folklor keçmişdən götürülmüş süjetlərin sadə şəkildə canlandırılması deyil. Bu mənbələr rəssamın dünyasında yenidən işlənərək insanın qorxuları, ehtirasları, ziddiyyətləri və davranışlarının mürəkkəbliyi haqqında düşüncənin ifadəsinə çevrilir. Mifoloji obrazlar burada öz ilkin mənşəyini qorumaqla yanaşı, yeni bədii məna qazanır.
Divlər, fantastik məxluqlar və qeyri-adi insan fiqurları onun təsvirlərində sabit və asanlıqla tanınan obrazlar kimi təqdim edilmir. Onlar dəyişmiş bədən quruluşu, gözlənilməz birləşmələr və qeyri-adi vizual münasibətlər vasitəsilə özünəməxsus xarakter alırlar. Bu obrazların təsiri yalnız fantastik görünüşlərindən doğmur. Onların əsas xüsusiyyəti insana aid olanla yad görünən, cəlbedici ilə qorxuducu, tanışla anlaşılmaz arasındakı sərhədi qeyri-müəyyənləşdirmələridir.
Mircavadovun sənətində mifoloji düşüncə keçmişin təsvirindən çıxaraq insanın daxili aləminə yönəlir. Rəssamın yaratdığı dünya konkret bir əhvalatı nəql etməkdən daha çox, müxtəlif psixoloji və mənəvi vəziyyətləri obrazların quruluşunda birləşdirir. Bu baxımdan onun mifə münasibəti mövzu seçimi ilə məhdudlaşmır; mif rəssamın gerçəkliyi qavrama və yenidən qurma üsuluna çevrilir.
Grotesk — obrazın əsas ifadə vasitəsi
Cavad Mircavadovun yaradıcılığında grotesk mühüm yer tutur. Grotesk — formaların qəsdən təhrif və şişirtmə yolu ilə obrazın mənasını və təsir gücünü artıran bədii üsuldur. Lakin onun əsərlərində bu anlayışı yalnız qeyri-adi fiqurlarla əlaqələndirmək kifayət deyil. Deformasiya obrazın daxili məzmununu müəyyənləşdirən, onun psixoloji təsirini gücləndirən və təsvirin adi qavrayış çərçivəsindən çıxmasına imkan verən bədii vasitədir.
İnsan bədəninin ənənəvi quruluşunun dəyişdirilməsi fiquru tanış anatomik görünüşdən uzaqlaşdırır. Ayrı-ayrı formalar gözlənilməz münasibətlərə daxil olur, obrazın zahiri quruluşu ilə yaratdığı təəssürat arasında gərginlik yaranır. Nəticədə tamaşaçı qarşısında nə tamamilə real, nə də yalnız fantastik aləmə aid edilə bilən fiqurlar meydana çıxır. Bu qeyri-müəyyənlik Mircavadovun təsvirlərinə xüsusi ifadə gücü verir.
Rəssamın bədii yanaşmasında forma mövzunu müşayiət edən vasitə deyil, onunla eyni dərəcədə əhəmiyyət daşıyan düşüncə elementidir. Obrazın necə qurulması onun nə ifadə etdiyini müəyyənləşdirir. Buna görə də Mircavadovun əsərlərində qeyri-adi vizual quruluşu məzmundan ayrı nəzərdən keçirmək mümkün deyil. Onun fərdi üslubu məhz bu iki səviyyənin qarşılıqlı əlaqəsində üzə çıxır.
“Planetin çığırtısı” — insan faciəsinin miqyası
1978-ci ildə yaradılmış “Planetin çığırtısı” əsəri Cavad Mircavadovun bədii düşüncəsinin mühüm nümunələrindəndir. Əsər müharibələrin törətdiyi faciələr və xeyirlə şər arasındakı mübarizə mövzularına həsr olunub.
Əsərin adında diqqət çəkən əsas məqam hadisənin miqyasının fərdi taledən bütöv planetə doğru genişlənməsidir. “Çığırtı” insanın ağrısını və etirazını ifadə etdiyi halda, “planet” bu hissin ümumbəşəri ölçüsünü müəyyənləşdirir. Beləliklə, faciə konkret bir hadisənin təsvirindən daha geniş məna qazanır: insanın yaratdığı dağıntılar və zorakılıq bütöv dünyanın taleyinə təsir edən təhlükə kimi meydana çıxır.
Əsərin vizual quruluşunda deformasiya olunmuş fiqurlar və fantastik obrazlar mövzunun dramatik xarakterini gücləndirir. Burada insan faciəsi sakit, müşahidəçi təsvir vasitəsilə deyil, obrazların qeyri-adi quruluşu və onların yaratdığı gərginlik vasitəsilə ifadə olunur. Formanın pozulması dünyadakı mənəvi tarazlığın pozulması ilə səsləşir.
Mircavadovun bu əsərindəki bədii yanaşma onun yaradıcılığına xas mühüm xüsusiyyəti göstərir: böyük mövzu yalnız süjet vasitəsilə deyil, təsvirin daxili quruluşu ilə də ifadə oluna bilər. Əsərin təsir gücü məhz məzmunla vizual həll arasındakı bu əlaqədən doğur.
Gerçəkliyin fərdi bədii şərhi
Mircavadovun sənətində gerçəklik olduğu kimi köçürülən və ya yalnız zahiri oxşarlıq vasitəsilə təqdim olunan hadisələr toplusu deyil. Rəssam gördüyü dünyanı öz təxəyyülündən və fərdi düşüncəsindən keçirərək yenidən qurur. Bu prosesdə reallıq mifoloji təsəvvürlə, insan fiquru fantastik elementlərlə, tanış formalar isə gözlənilməz vizual münasibətlərlə qarşılaşır.
Belə yanaşma onun əsərlərində vahid və asanlıqla müəyyənləşdirilən yozumdan daha mürəkkəb ifadə sistemi yaradır. Obrazlar konkret mövzunu təqdim etməklə yanaşı, insanın daxili ziddiyyətləri haqqında daha geniş düşüncə imkanları açır. Onların təsiri hazır simvolların tanınmasından deyil, formalar arasındakı gərginliyin və obrazların yaratdığı qeyri-adi münasibətlərin qavranılmasından qaynaqlanır.
Bu xüsusiyyət Mircavadovun yaradıcılığını sadəcə fantastik təsvirlər toplusu kimi qiymətləndirməyə imkan vermir. Onun əsərlərində təxəyyül gerçəklikdən uzaqlaşmaq üçün deyil, gerçəkliyin adi görünüşündə üzə çıxmayan tərəfləri ifadə etmək üçün işləyir. Məhz buna görə də mifoloji və grotesk obrazlar rəssamın sənətində müstəqil bədii məna daşıyır.
Bədii müstəqillik və sənət tarixində yeri
Cavad Mircavadovun fərdi sərgiləri 1987-ci ildə Bakı və Moskvada keçirilib. 1988-ci ildə Azərbaycan incəsənəti sahəsində xidmətlərinə görə fəxri ad alıb. Onun yaradıcılığı Azərbaycan təsviri sənətində qeyri-konformist yanaşmalar və ənənəvi ifadə çərçivələrindən kənara çıxan bədii axtarışlar kontekstində əhəmiyyət daşıyır.
Mircavadovun sənət mövqeyini fərqləndirən cəhət yalnız mövzu və obraz seçimində deyil, təsvirin özünü qurma üsulundadır. O, mifoloji düşüncəni müasir bədii ifadə ilə birləşdirir, insan fiqurunun ənənəvi görünüşünü dəyişdirir və bu dəyişiklik vasitəsilə yeni məna qatları yaradır. Onun əsərlərində forma sərbəstliyi mövzudan ayrı bir eksperiment deyil, fərdi dünyagörüşünün əsas ifadə vasitəsidir.
Onun yaradıcılığı hazır təsvir qaydalarına uyğunlaşmaq əvəzinə, özünəməxsus vizual sistem qurmağın və bu sistem vasitəsilə insanın mürəkkəb təbiətini araşdırmağın nümunəsidir. Bu sənətdə mif keçmişin yadigarı, grotesk isə qeyri-adi görünüş yaratmaq üsulu olaraq qalmır; hər ikisi rəssamın gerçəklik haqqında fərdi düşüncəsini ifadə edən vahid bədii yanaşmada birləşir.
Cavad Mircavadov 24 iyun 1992-ci ildə vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
