Maral Rəhmanzadənin yaradıcılığı XX əsr Azərbaycan təsviri sənətində qrafikanın mövzu və ifadə imkanlarını genişləndirən əhəmiyyətli sənət təcrübəsidir. Onun əsərlərində insanın gündəlik həyatı, qadın obrazları, əmək mühiti, təbiət və müxtəlif coğrafiyaların müşahidəsi rəssamın dünyaya baxışının fərqli istiqamətləri kimi birləşir.
1916-cı il iyulun 23-də Mərdəkan kəndində anadan olan Rəhmanzadə 1930-cu ildə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumuna daxil olmuş, təhsilini daha sonra Moskvada V.İ. Surikov adına Rəssamlıq İnstitutunda davam etdirmişdir. Moskvada “Xudojestvennaya literatura” nəşriyyatında işləməsi onun kitab qrafikası sahəsindəki təcrübəsinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Ədəbi əsərlərin vizual şərhi sonralar da yaradıcılığının əsas istiqamətlərindən biri olmuşdur.
Ədəbi mətndən vizual obraza
Rəhmanzadənin kitab illüstrasiyaları onun müxtəlif ədəbi dünyaları təsvir vasitəsilə şərh etmək bacarığını göstərir. M.S. Ordubadinin “Qılınc və qələm”, M.F. Axundzadənin “Aldanmış kəvakib”, A. Puşkinin “Yevgeni Onegin” və M. Lermontovun “Zəmanəmizin qəhrəmanı” əsərlərinə çəkdiyi illüstrasiyalar bu istiqamətdəki fəaliyyətinin nümunələridir.
İllüstrasiya ədəbi hadisələri sadəcə təsvir etmək deyil, mətnin xarakterini, obrazların münasibətlərini və hadisələrin emosional məzmununu vizual vasitələrlə ifadə etməkdir. Rəhmanzadənin kitab qrafikası bu baxımdan onun yaradıcılığının mühüm hissəsini təşkil edir və obraz qurmaq təcrübəsinin müxtəlif tərəflərini üzə çıxarır.
Qadın obrazları və insanın fərdi xüsusiyyətləri
“Azərbaycan qadını keçmişdə və indi”, “Mənim bacılarım” və “Odlar Yurdunun qızları” kimi mövzularla bağlı əsərlər rəssamın insan obrazına davamlı marağını göstərir. Bu işlərə yalnız müəyyən dövrün sosial mühitinin təsviri kimi deyil, fərqli həyat təcrübələrinin və insan münasibətlərinin sənət vasitəsilə təqdimatı baxımından da yanaşmaq mümkündür.
Rəhmanzadənin yaradıcılığında insan obrazı geniş mövzu dairəsinin əsas istiqamətlərindən biridir. Gündəlik həyatın konkretliyi, insanın fəaliyyəti və yaşadığı mühit onun əsərlərinə həm bədii, həm də tarixi müşahidə baxımından əhəmiyyət qazandırır.
Sənaye mənzərəsi və insan əməyi
Rəssamın sənaye mövzusuna müraciəti yaradıcılığının diqqətəlayiq istiqamətlərindəndir. “Neft daşları” silsiləsinə daxil olan “Ərzaqları gətirdilər” əsəri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasında qorunur. Muzeyin məlumatına görə, 1957-ci ildə yaradılmış əsər kağız üzərində rəngli avtolitoqrafiya texnikasında işlənmişdir.
Əsərin mövzusu sənaye mühitindəki gündəlik həyatla bağlıdır. Bu yanaşma diqqəti yalnız istehsal məkanına deyil, həmin mühitdə yaşayan və çalışan insanlara da yönəldir. “Azərbaycan neft ölkəsidir”, “Bizim Xəzərdə” və “Sumqayıt–Rustavi” kimi əsər və silsilə adları sənaye və dəyişən həyat şəraitinin Rəhmanzadənin yaradıcılığında mühüm yer tutduğunu göstərir.
Onun sənaye mövzulu əsərləri müəyyən bir dövrün vizual mənzərəsini öyrənmək üçün də əhəmiyyətlidir. Burada əmək mühiti insanın gündəlik təcrübəsi və yaşadığı reallıqla əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirilə bilər.
Qrafik texnika və təsvirin quruluşu
Rəhmanzadənin yaradıcılığının fərqləndirici cəhətlərindən biri müxtəlif qrafik texnikalara müraciət etməsidir. Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasında onun rəngli avtolitoqrafiya və linoqravüra texnikalarında işlənmiş əsərləri yer alır. “Ərzaqları gətirdilər” və “Qızıl əllər” bu müxtəlifliyin konkret nümunələridir.
1967-ci ildə yaradılmış “Qızıl əllər” əsəri “Bizim qızlar” silsiləsinə daxildir və linoqravüra texnikasında işlənmişdir. “Xınalıq kəndi” adlı 1963-cü il əsəri isə rəssamın Azərbaycan bölgələrinin həyatına və yaşayış mühitinə də diqqət yetirdiyini göstərir. Bu nümunələr Rəhmanzadənin yaradıcılıq dairəsinin insan və əmək mövzularından mənzərə təsvirlərinə qədər genişləndiyini görməyə imkan verir.
Azərbaycan hüdudlarından kənarda
Prezident Kitabxanasının bioqrafik məlumatına əsasən, Rəhmanzadənin əsərləri dünyanın müxtəlif ölkələrində sərgilənmiş, rəssamın Şri-Lanka, Kuba və İranda fərdi sərgiləri keçirilmişdir. Xarici ölkələrdəki həyatla bağlı yaratdığı qrafik silsilələr onun müşahidə dairəsinin Azərbaycan mövzuları ilə məhdudlaşmadığını göstərir.
Müxtəlif coğrafiyalara müraciət rəssamın yaradıcılığını daha geniş kontekstdə araşdırmaq imkanı yaradır. Bu əsərlər fərqli həyat mühitlərinin sənətkarın diqqətində necə yer aldığını və qrafikanın həmin müşahidələri ifadə etmək üçün hansı imkanlar yaratdığını anlamağa kömək edir.
İrsə müasir baxış
Maral Rəhmanzadənin yaradıcılığında kitab illüstrasiyası, qadın obrazları, sənaye həyatı, mənzərə və səfər təəssüratları geniş bir sənət təcrübəsinin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir. Bu irs Azərbaycan qrafikasının inkişafını və mövzu dairəsini araşdırmaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Rəhmanzadənin əsərlərinə müasir baxış yalnız keçmişin təsvirlərini tanımaqla məhdudlaşmır. Əsərlərin seçilmiş mövzusu, insanın təsvir daxilindəki mövqeyi və rəssamın vizual yanaşması onların mənasını daha dərindən anlamağa imkan verir. Məhz bu xüsusiyyətlər onun yaradıcılığını sənət tarixinin canlı və araşdırılmağa açıq bir hissəsi kimi təqdim edir.
Maral Rəhmanzadə 18 mart 2008-ci ildə vəfat etmişdir.
Art Space Gallery MEDIA
