Elmira Həbibulla qızı Şahtaxtinskaya 25 oktyabr 1930-cu ildə Bakıda anadan olub. Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində və V.İ. Surikov adına Moskva Rəssamlıq İnstitutunda təhsil alıb. 1963-cü ildə Əməkdar incəsənət xadimi, 1977-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb. Yaradıcılığının əsas sahələrini plakat və dəzgah qrafikası təşkil edib; portret və mənzərə də onun sənətində mühüm yer tutub.
Tarixi təsvir etməkdən daha çox
Elmira Şahtaxtinskayanın yaradıcılığına bu gün baxarkən diqqəti ilk növbədə onun mövzu seçiminin genişliyindən çox, həmin mövzuları necə vizual formaya çevirməsi cəlb edir. Plakat, portret və mənzərə onun üçün bir-birindən ayrılmış sahələr deyil, obrazı qurmaq üçün müxtəlif imkanlardır.
Bu yanaşma onun tarixi şəxsiyyətlərə həsr etdiyi əsərlərdə daha aydın görünür. Rəssam 1970-ci illərdə “Azərbaycan qədim mədəniyyət diyarıdır” plakat silsiləsini yaradaraq Nəsrəddin Tusi, Nizami Gəncəvi, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Əcəmi Naxçıvani və Sultan Məhəmməd kimi şəxsiyyətlərin obrazlarına müraciət edib. Sonrakı yaradıcılığında Üzeyir Hacıbəyli, Hüseyn Cavid, Səməd Vurğun, Səttar Bəhlulzadə, Qara Qarayev və Fikrət Əmirov kimi Azərbaycan mədəniyyətinin nümayəndələrinin portretlərini də yaradıb.
Burada tarixi şəxsiyyət yalnız portretin mövzusu kimi qalmır. Müxtəlif dövrlərə və mədəni sahələrə aid simaların eyni bədii məntiq daxilində təqdim edilməsi onları ayrı-ayrı bioqrafiyalardan daha geniş tarixi-mədəni mənzərənin hissələri kimi qavramağa imkan verir.
Obrazın quruluşu
Şahtaxtinskayanın sənətində obraz yalnız zahiri oxşarlıq üzərində qurulmur. Xətt, siluet, mühit və kompozisiya birlikdə təsvir olunan şəxsin və ya məkanın xarakterini müəyyənləşdirir. Bu xüsusiyyət onun qrafikasında yığcam formanın daha geniş məna daşımasına imkan verir.
Rəssamın yaradıcılığında dekorativ quruluş və milli formaya bağlılıq da diqqət çəkir. Plakatın yığcamlığı, portretin fərdi xarakteri və mənzərənin məkan duyumu müxtəlif janrlarda fərqli şəkildə üzə çıxsa da, onların hamısında aydın obraz qurmaq prinsipi qorunur.
Bu yanaşma gündəlik və şəhər mövzularında da özünü göstərir. Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində qorunan 1966-cı il tarixli “Qutablar” əsəri kağız üzərində quaşla işlənmiş qrafik əsərdir. Muzeyin kolleksiyasındakı “Karl Marks adına bağ. ‘Bakı’ silsiləsindən” əsəri də qrafika kimi təqdim olunur və kağız üzərində quaş texnikasında icra edilib.
Bu əsərlər Şahtaxtinskayanın diqqətinin yalnız tarixi mövzularla məhdudlaşmadığını göstərir. Gündəlik həyat və şəhər mühiti də onun qrafik müşahidəsinin mövzularına çevrilirdi.
Bakıdan tarixə
Şahtaxtinskayanın sənətində Bakı xüsusi yer tutur. “Bakı” silsiləsindən olan əsər şəhərin konkret məkanını qrafik təsvirə çevirir. Burada şəhər sadəcə fon deyil; müşahidə olunan və bədii formaya gətirilən mühitdir.
Rəssamın yaradıcılığında məkanla şəxsiyyət arasında da əlaqə yaranır. Tarixi simaların portretlərində dövr insan obrazı üzərindən, şəhər və mənzərə mövzularında isə məkan üzərindən hiss olunur. Müxtəlif mövzulara baxmayaraq, hər iki istiqaməti müşahidəyə əsaslanan qrafik düşüncə birləşdirir.
Qrafik yaddaş
Şahtaxtinskayanın yaradıcılığını yalnız plakat sənəti çərçivəsində qiymətləndirmək onun bədii imkanlarını məhdudlaşdırardı. Onun əsərlərində qrafika müşahidə, portretləşdirmə və tarixi mövzunun vizual şəkildə sistemləşdirilməsi üçün geniş imkan yaradır.
“Azərbaycan qədim mədəniyyət diyarıdır” silsiləsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada müxtəlif tarixi və mədəni simalar vahid qrafik düşüncə daxilində təqdim olunur. Nəsrəddin Tusi, Nizami Gəncəvi, Nəsimi, Füzuli, Əcəmi Naxçıvani və Sultan Məhəmməd kimi tarixi şəxsiyyətlərlə yanaşı, Üzeyir Hacıbəyli, Hüseyn Cavid, Səməd Vurğun, Səttar Bəhlulzadə, Qara Qarayev və Fikrət Əmirov kimi sənət və ədəbiyyat nümayəndələrinin obrazları da bu geniş mənzərəyə daxil olur.
Beləliklə, ayrı-ayrı portretlər yalnız fərdi obrazların təqdimatı olaraq qalmır; müxtəlif dövrləri və mədəni sahələri bir vizual ardıcıllıqda birləşdirən bütöv mənzərə yaradır.
Şahtaxtinskayanı bu gün oxumaq
Elmira Şahtaxtinskayanın yaradıcılığına müasir baxış onun mövzu dairəsindən daha çox, qrafik formaya verdiyi funksiyada maraq doğurur. Tarixi şəxsiyyət, şəhər mühiti, mənzərə və gündəlik həyat onun sənətində müxtəlif mövzular olsa da, onların hər biri aydın və yığcam obraz quruluşu ilə səciyyələnir.
2013-cü ildə “Elmira Şahtaxtinskaya: 1930–1996: qrafika, rəngkarlıq, plakat” adlı monoqrafik nəşr işıq üzü görüb. Nəşrin Prezident Kitabxanasının kataloqunda yer alması rəssamın yaradıcılığının ayrıca nəşr səviyyəsində sistemləşdirildiyini göstərir.
Şahtaxtinskayanın sənətində qrafika yalnız təsvir edən forma deyil. O, insanı, məkanı və tarixi mövzunu bir-biri ilə əlaqələndirən vizual quruluşdur. Məhz bu xüsusiyyət onun yaradıcılığını Azərbaycan qrafika sənətinin diqqətəlayiq səhifələrindən birinə çevirir.
Elmira Şahtaxtinskaya 13 oktyabr 1996-cı ildə vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
