Tofiq Mirhaşım oğlu Cavadov 7 fevral 1925-ci ildə Bakıda anadan olub. 1948–1952-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində rəngkarlıq təhsili alıb. Mənbələrdə onun müəllimləri sırasında Əyyub Məmmədov, Əbdül Xalıq, Əyyub Hüseynov və Baba Əliyevin adları göstərilir. Onun rəssam kimi formalaşdığı illər Azərbaycan təsviri sənətində yeni bədii axtarışların gücləndiyi dövrə təsadüf edir. 1950-ci illərin ikinci yarısından neft sənayesi, əmək, şəhər həyatı, portret və Abşeron mövzuları yaradıcılığında ardıcıl şəkildə görünməyə başlayır. Lakin Cavadovun sənətini yalnız mövzu dairəsi ilə izah etmək kifayət etmir. Onun yaradıcılığında əsas məsələ görünən gerçəkliyin rəssamlıq düşüncəsinə çevrilməsidir.
Sənaye və insan
1950-ci illərin ikinci yarısından neft və ağır sənaye mövzuları Cavadovun yaradıcılığında mühüm yer tutur. “Neftçilər”, “Sənaye mənzərəsi”, “Operator qız”, “Neftçi”, “Poladəridən sexdə”, “Poladəridənin portreti” bu istiqamətin tanınan əsərləri sırasındadır. Akademik araşdırmalarda rəssamın Bakı və Sumqayıt sənaye müəssisələrini müşahidə etdiyi, neftçi və fəhlə obrazlarına müraciət etdiyi qeyd olunur. Sənaye mühiti onun üçün sadəcə mövzu deyil, müasir həyatın, əməyin və insanın fiziki fəaliyyətinin bir arada göründüyü mürəkkəb vizual mühit idi. Neftçi, operator və fəhlə obrazları müəyyən bir peşəni göstərməklə məhdudlaşmır, dövrün insanını konkret həyat şəraitində təqdim edir.
Buzovna və gündəlik həyat
1950-ci illərin ikinci yarısından Cavadovun yaradıcılığında Buzovna və Abşeron mövzuları da mühüm yer tutur. “Buzovnada küçə”, “Kənd mənzərəsi”, “Buzovna aşırımı” kimi əsərlərdə küçə, tikili, açıq sahə, torpaq və səma gündəlik həyatın müşahidələri ilə birləşir. Bu əsərlərə yalnız mənzərə kimi baxmaq onun sənətini daraldardı. Cavadov gördüyü görüntünü rəsm səthində yenidən təşkil edir və ilkin müşahidəni müstəqil bədii bütövlüyə çevirirdi.
Görüntünün rəsmə çevrilməsi
Cavadovun yaradıcılığında sənaye və mənzərə arasında sərt sərhəd yoxdur. “Sənaye mənzərəsi” (1960), “Lökbatan” (1961), “Marten sexində” (1961–1962), “Boru-prokat zavodunda” (1961), “Neft çənləri” (1961), “Poladəridən” (1962), “Şəhər mənzərəsi” (1962) kimi əsərlərdə müxtəlif mövzular eyni bədii prinsip ətrafında birləşir: müşahidə olunan həyatın rəsm daxilində yenidən qurulması. “Tofiqin portreti”, “Operatorun portreti” və “Avtoportret” kimi əsərlərində də fiqurun duruşu, baxışı və kompozisiyadakı mövqeyi zahiri oxşarlıqdan daha artıq məna daşıyır. Beləliklə, obraz yalnız portret janrına aid anlayış deyil; real həyatın rəssamın baxışından keçərək yeni vizual məna qazanmasıdır.
Formanın sərtləşməsi
1960-cı illərdə Cavadovun rəssamlıq dili daha gərgin xarakter alır. Tədqiqatlarda qara rəngdən fəal istifadə, dramatik təsirin güclənməsi və formanın daha sərbəst qurulması onun bu mərhələdəki xüsusiyyətləri kimi qeyd edilir. “Şamamalarla natürmort”, “Sənaye mənzərəsi”, “Lökbatan”, “Çənlər”, “Şəhər mənzərəsi”, “Yatan uşaq” və “Külək” həmin dövrün diqqət çəkən əsərlərindəndir. Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi də Cavadovu XX əsr Azərbaycan avanqard sənətinin nümayəndələri sırasında təqdim edir. Muzeyin 2025-ci ildə təşkil etdiyi “Yarımçıq qalmış ömür” sərgisində rəssamın 91 əsəri — rəngkarlıq və qrafika nümunələri, kitab illüstrasiyaları və eskizləri nümayiş etdirilib.
Külək
“Külək” Cavadovun yaradıcılığının son mərhələsinin ən çox diqqət çəkən əsərlərindən biridir. Əsər 1963-cü ilə aid edilir. Sonrakı illərdə onun ölümünü əvvəlcədən hiss etməsi ilə bağlı müxtəlif simvolik yozumlar meydana çıxıb, lakin bu, təsdiqlənmiş bioqrafik fakt deyil. Əsərə rəssamlıq baxımından yanaşdıqda isə başqa xüsusiyyət önə çıxır: külək görünməzdir, onun mövcudluğu hərəkətdən anlaşılır. Fiqurun vəziyyəti, geyimin hərəkəti və kompozisiyanın ümumi gərginliyi görünməyən qüvvəni görünən formaya çevirir. Bu, Cavadovun yaradıcılığındakı əsas prinsiplərdən birini — görünən vasitəsilə hiss edilənin ifadəsini — aydın göstərir.
Sənət tarixində davam edən iz
Cavadovun yaradıcılığı sonrakı illərdə də müxtəlif sərgi və tədqiqatlarda yenidən nəzərdən keçirilib. 2015-ci ildə Azərbaycan pavilyonunun “Beyond the Line” layihəsi çərçivəsində Venesiya Biennalesində, 2016-cı ildə isə Moskvada Rusiya Dövlət Tretyakov Qalereyasında keçirilən “Abşeron ulduzları. 1960–1980-ci illərin Azərbaycan rəssamları” sərgisində onun əsərləri nümayiş etdirilib. 2025-ci ildə Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində keçirilən 100 illik yubiley sərgisində 91 əsərinin təqdim olunması Cavadovun yaradıcılığının genişliyinə yenidən diqqət yönəldib.
Tofiq Cavadovun sənətini yalnız neorealizm, sərt üslub və ya Abşeron rəngkarlıq məktəbi kimi anlayışlarla məhdudlaşdırmaq onun fərdi baxışını tam ifadə etmir. Bu anlayışlar onun sənət tarixindəki yerini müəyyənləşdirmək üçün əhəmiyyətlidir, lakin əsərlərinə daha yaxından baxdıqda başqa bir proses görünür: görünən həyat rəssamın baxışından keçərək obraza çevrilir. Neftçi artıq yalnız peşə sahibi, zavod yalnız sənaye qurğusu, Buzovna yalnız mənzərə, külək isə yalnız təbiət hadisəsi deyil. Onların hər biri rəssamın seçimi, kompozisiya düşüncəsi və formaya münasibəti ilə yeni bədii məna qazanır.
Cavadovun sənətini bu gün də aktual saxlayan cəhət, mənim üçün, məhz buradadır: o, gördüyünü sadəcə rəsmə köçürmürdü; gördüyünün rəssamlıqda nə ola biləcəyini axtarırdı. Onun yaradıcılığında görüntü son nöqtə deyil — obrazın başlanğıcıdır.
Tofiq Cavadov 20 avqust 1963-cü ildə, 38 yaşında vəfat edib. Mənbələr onun Moskva–Serpuxov elektrik qatarı ilə bağlı qəza nəticəsində həyatını itirdiyini qeyd edir.
Art Space Gallery MEDIA
