Azərbaycan rəngkarlığında təbiət, insan və şəhər arasında dəyişən baxış
Xalidə Ələkbər qızı Səfərova 25 avqust 1926-cı ildə Gəncədə anadan olub. 1941–1944-cü illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində, 1949–1955-ci illərdə isə Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun rəssamlıq fakültəsində təhsil alıb.
Onun yaradıcılığına bütöv şəkildə baxdıqda müxtəlif janr və mövzular arasında keçid diqqəti çəkir. Mənzərə, natürmort, portret, çoxfiqurlu kompozisiya və şəhər təsvirləri ayrı-ayrı istiqamətlər kimi görünsə də, bu əsərləri birləşdirən daha davamlı bir məsələ var: məkanın rəssamın baxışında necə dəyişməsi.
Bu baxımdan Səfərovanın sənətini yalnız janrların ardıcıllığı kimi deyil, müxtəlif mühitlərin müşahidəsi üzərində formalaşan fərdi rəngkarlıq düşüncəsi kimi oxumaq mümkündür.
İlk mərhələ: təsvirin quruluşu
Səfərovanın erkən yaradıcılığında aldığı peşəkar hazırlığın izləri görünür. Onun ilk diplom işi “Cəbhədən gələn məktub”, ikinci diplom işi isə Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” əsərinə çəkilmiş illüstrasiyalar olub.
Ədəbi mövzudan başlayan bu istiqamət sonrakı illərdə tədricən dəyişir. Rəssamın diqqəti hazır süjetin təsvirindən daha çox birbaşa müşahidəyə — insanın, əşyanın və təbiətin rəsm daxilində necə qurulmasına yönəlir.
Bu keçid onun yaradıcılığında mühüm dönüş nöqtəsi kimi görünür: təsvir edilən mövzu tədricən rəssamın öz baxışının predmetinə çevrilir.
Mənzərə: dəyişən görüntünün ardınca
Mənzərə Səfərovanın yaradıcılığında davamlı yer tutan istiqamətlərdəndir. Lakin onun əsərlərinə yalnız müəyyən bir coğrafiyanın təsviri kimi yanaşmaq kifayət etmir.
“Yağışdan sonra”, “Dumanlı səhər”, “Çəmənlikdə bahar”, “Payız günəşi” kimi əsərlərin özündə belə məkanın konkret vəziyyəti ön plana çıxır. Burada təbiət sabit görüntü deyil; hava, işıq və zamanın təsiri ilə dəyişən bir səhnədir. Səfərovanın mənzərə qarşısındakı mövqeyi də məhz bu dəyişkənliyi izləməyə imkan verir.
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə və Abşeron mühitinə müraciəti nəticəsində onun yaradıcılığında fərqli coğrafiyalar meydana çıxır. Ancaq bu məkanları birləşdirən əsas cəhət onların yalnız tanınan yer kimi deyil, müəyyən anda müşahidə olunan görüntü kimi təqdim edilməsidir.
Natürmort: məhdud məkanın daxilində
Mənzərənin genişliyi Səfərovanın natürmortlarında daha kiçik və nəzarətli kompozisiya sahəsi ilə əvəz olunur.
Çiçəklər və gündəlik əşyalar burada mövzunun özündən daha artıq məna daşıyır. Əşyaların yerləşməsi, aralarındakı məsafə, boşluq və işığın səthlər üzərində yaratdığı fərq kompozisiyanın quruluşunu müəyyənləşdirir.
Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasında rəssamın “Süsənlər” əsəri 1965-ci il tarixilə təqdim olunur; əsər yağlı boya ilə kətan üzərində işlənib.
Bu nümunə Səfərovanın natürmortlarında mövzunun sadəliyinin kompozisiya imkanlarını azaltmadığını göstərir. Əksinə, məhz məhdud predmet dairəsi rəssamın diqqətini səthin daxilindəki münasibətlərə yönəldir.
İnsan və hərəkət
Səfərovanın yaradıcılığında insan yalnız portret vasitəsilə görünmür. 1960-cı illərdə idman mövzusuna müraciət etməsi onun fiqurla bağlı müşahidəsinin başqa tərəfini ortaya çıxarır.
“Gimnastlar”, “Estafet”, “Velosipedçi” və digər çoxfiqurlu kompozisiyalarda insan artıq sakit vəziyyətdə təqdim edilən obraz deyil. Fiqurların istiqaməti, hərəkəti və bir-biri ilə münasibəti əsərin quruluşuna təsir edir. “Velosipedçi” əsərinin 1969-cu ilə aid olduğu Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasının məlumatında da qeyd olunur.
Beləliklə, rəssamın məkan anlayışı yalnız təbiət mənzərəsi ilə məhdudlaşmır. Hərəkət də həmin məkanın qurulmasının bir hissəsinə çevrilir.
“Mənim diyarım”: məkan və zaman
1970-ci illərdə yaradılmış “Mənim diyarım” triptixi Səfərovanın bu düşüncəsini daha geniş kompozisiya daxilində izləməyə imkan verir. Triptixin mərkəzində “Bürkü”, yan hissələrində isə “Səhər” və “Axşam” əsərləri yerləşir.
Burada üç müxtəlif vəziyyət bir bütöv daxilində qarşılaşdırılır. Səhər və axşam günün fərqli mərhələlərini, “Bürkü” isə başqa atmosfer şəraitini təqdim edir.
Bu quruluş məkanın sabit olmadığını göstərir. Eyni təbiət günün müxtəlif vaxtlarında və müxtəlif hava şəraitində başqa cür görünür. Səfərovanın triptixi də məhz bu dəyişməni ayrı-ayrı görüntülərin münasibəti ilə qurur.
Parisə açılan baxış
1985-ci ildə Fransaya səfər Səfərovanın yaradıcılığında yeni bir coğrafiyanın meydana çıxmasına səbəb olur. Paris, Sena, Marsel, Arl və Provans onun sonrakı əsərlərində müşahidə etdiyi məkanlara çevrilir. Fransa mövzusu sonrakı illərdə də yaradıcılığında davam edir və 2002-ci ildə Fransanın Azərbaycandakı səfirliyində keçirilmiş fərdi sərgidə bu mövzuya aid əsərlər nümayiş etdirilib.
Burada əsas məsələ yalnız coğrafiyanın dəyişməsi deyil. Azərbaycan mənzərəsi ilə formalaşmış rəssam baxışı artıq Avropa şəhərinin fərqli quruluşu ilə qarşılaşır.
“Arl kafesi”, “Marsel limanı”, “Provansda payız”, “Sena sahili”, Parisə həsr olunmuş müxtəlif əsərlər bu yeni mühitin ayrı-ayrı tərəflərini təqdim edir. Səfərovanın Fransa mövzusundakı əsərlərində impressionist sənətlə əlaqəli xüsusiyyətlərin müşahidə olunduğu sənətşünaslıq araşdırmalarında da qeyd edilir.
Lakin bu əsərləri yalnız müəyyən bir sənət cərəyanının təsiri ilə izah etmək məhdud olardı. Daha maraqlı olan rəssamın əvvəlki müşahidə təcrübəsini tamamilə başqa bir coğrafiya qarşısında yenidən qurmasıdır.
Portret: insanın ətrafındakı məkan
Portret Səfərovanın yaradıcılığında ayrıca müşahidə sahəsi yaradır. “Leyla Vəkilovanın portreti”, “Maral Rəhmanzadənin portreti” və “Mahmud Tağıyevin portreti” kimi əsərlərdə diqqət konkret insan üzərində cəmlənsə də, fiqurun rəsm daxilində yerləşdirilməsi ümumi kompozisiyanın ayrılmaz hissəsidir.
Bu əsərlərdə məkan geniş mənzərədə olduğu qədər böyük deyil. Lakin fiqurun ətrafındakı boşluq, baxış istiqaməti və yerləşmə forması obrazın təqdimatına təsir edir.
Beləliklə, portret də Səfərovanın ümumi rəngkarlıq düşüncəsindən ayrı dayanmır.
Eyni baxışın müxtəlif coğrafiyaları
Səfərovanın yaradıcılığına müxtəlif dövrlər üzrə deyil, bütöv şəkildə baxdıqda mövzular arasındakı fərqdən daha çox onların arxasındakı davamlı müşahidə marağı görünür.
Ədəbi illüstrasiyadan mənzərəyə, natürmortdan idman kompozisiyalarına, portretdən Paris görüntülərinə qədər dəyişən mövzular rəssamın qarşısına hər dəfə yeni vizual məsələ çıxarır.
Məkan dəyişir. İnsan dəyişir. Hərəkət dəyişir. İşıq dəyişir.
Lakin Səfərovanın rəngkarlığında görünən dünyanı diqqətlə müşahidə etmək və onu rəsm səthində yenidən qurmaq cəhdi qorunur.
Məhz bu ardıcıllıq onun yaradıcılığını yalnız janr müxtəlifliyi ilə deyil, baxışın müxtəlif məkanlarda sınaqdan keçirilməsi kimi dəyərləndirməyə imkan verir.
Məkanın işığı
“Məkanın İşığı” bu baxımdan sadəcə poetik başlıq deyil. O, Səfərovanın yaradıcılığına tətbiq edilən bir oxunuşdur.
Rəssam üçün məkan dəyişdikcə onun görünüşü də dəyişir. Səhərin, axşamın, yağışdan sonrakı havanın, yay istisinin və uzaq bir şəhərin yaratdığı görüntü eyni deyil.
Səfərovanın sənətində bu fərqlər müxtəlif janrlar və mövzular vasitəsilə üzə çıxır. Mənzərə geniş məkanı, natürmort onun kiçik modelini, portret insanı, idman kompozisiyası hərəkəti, Paris əsərləri isə başqa bir coğrafiyanı təqdim edir.
Bu əsərlərin hamısında rəssamın qarşısında dayanan məsələ eynidir: görünən dünyanın konkret bir anda necə göründüyünü rəngkarlıq vasitəsilə ifadə etmək.
Xalidə Səfərova 1977-ci ildə Azərbaycan SSR Əməkdar rəssamı, 1989-cu ildə Azərbaycan SSR Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb. 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb. 23 dekabr 2005-ci ildə Bakıda vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
