XX əsr Azərbaycan qrafikasında insan, məkan və həyatın seçilmiş fraqmentləri
Ələkbər Rzaquliyev 1903-cü ildə Bakıda anadan olmuşdur. Onun yaradıcılığına bütöv şəkildə baxdıqda, sənətində diqqəti cəlb edən əsas xüsusiyyət mövzuların müxtəlifliyindən daha çox, müşahidə olunan həyatın qrafik formaya çevrilmə üsuludur. Şəhər küçəsi, insan fiquru, əmək prosesi, məişət səhnəsi və müəyyən bir peşə onun əsərlərində ayrı-ayrı süjetlər kimi deyil, təsvir üçün seçilmiş konkret vəziyyətlər kimi meydana çıxır.
İlk bədii hazırlığını Bakıda alan Rzaquliyev 1925-ci ildə Moskvada Ali Bədii-Texniki Emalatxanalarda (VXUTEMAS) təhsil almağa başlamış və burada rəsm və rəngkarlıq üzrə peşəkar hazırlığını davam etdirmişdir. Erkən yaradıcılıq mərhələsində rəngkarlığa müraciət edən Rzaquliyevin “Azərbaycanlı qadın” (1926), “Pəhləvanlar” (1926) və “Mollaxana” (1927) kimi əsərləri onun sonrakı qrafik fəaliyyətindən əvvəlki istiqaməti göstərir.
Sonrakı mərhələdə qrafika onun yaradıcılığının əsas sahəsinə çevrilir. Burada forma sıxlaşır, təsvir isə əsas vizual əlamətlərə qədər yığcamlaşdırılır.
Təsvirin yığcamlaşdırılması
Rzaquliyevin linoqravüralarında təsirin gücü çoxsaylı detallardan deyil, seçilmiş elementlərin dəqiq münasibətindən yaranır. Fiqurun duruşu, geyimin konturu, memarlıq detalı və boşluğun kompozisiyadakı mövqeyi səhnənin xarakterini müəyyən edir.
Bu baxımdan xətt sadəcə kontur deyil. O, təsvirin əsas və ikinci dərəcəli hissələrini ayırır, baxışın istiqamətini müəyyənləşdirir. Linoqravüranın təbiəti də rəssamı seçimə məcbur edir: hansı forma qalmalı, hansı detal ixtisar edilməlidir.
Rzaquliyevin qrafikasının qədim Azərbaycan miniatür ənənələri ilə əlaqəsi sənətşünaslıq tədqiqatlarında qeyd olunur. Bu əlaqə yalnız zahiri üslub oxşarlığında deyil; mürəkkəb səhnənin seçilmiş fiqurlar və aydın kompozisiya münasibətləri vasitəsilə qurulmasında da özünü göstərir.
Bakı: panoramadan çox, vəziyyət
Rzaquliyevin yaradıcılığında Bakı xüsusi yer tutur. Lakin onun şəhərə münasibəti ənənəvi panoramadan fərqlənir.
“Köhnə Bakı” silsiləsində şəhərin bütöv görünüşündən çox, küçənin müəyyən hissəsi, memarlıq fraqmenti və həmin məkanda yaşayan insanlara diqqət yönəlir. Şəhərin obrazı ayrı-ayrı görünüşlərdən deyil, bu fraqmentlərin yaratdığı ümumi təsəvvürdən formalaşır.
“Köhnə Bakı” silsiləsinin 1958–1972-ci illəri əhatə etdiyi mənbələrdə göstərilir. Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasında yer alan “Su başına” (1962) və “Gəlinə hədiyyə ilə” (1965) bu silsilənin konkret nümunələridir. Hər iki əsər kağız üzərində linoqravüra texnikasında işlənmişdir.
Burada memarlıq özlüyündə əsas mövzu deyil. O, insan fəaliyyətinin baş verdiyi məkandır. Şəhərin xarakteri küçədəki fiqurlar, hərəkətlər və gündəlik münasibətlər vasitəsilə açılır.
İnsan fiquru və əmək
Rzaquliyevin qrafikasında insan çox vaxt monumental qəhrəman kimi deyil, müəyyən fəaliyyətin içində təqdim olunur. Bu xüsusiyyət “Azərbaycan balıqçıları”, “Azərbaycan tütünçüləri”, “Azərbaycan pambıqçıları” və “Azərbaycan xalçaçıları” kimi əmək mövzulu silsilələrdə xüsusilə aydın görünür.
Rəssam burada yalnız peşəni təsvir etmir. İnsan hərəkəti, iş aləti, əmək mühiti və məkan bir kompozisiya daxilində birləşir. Nəticədə peşə haqqında məlumat yazı ilə deyil, fiqurların davranışı və təsvirin quruluşu ilə oxunur.
Beləliklə, Bakı küçəsi ilə əmək meydanı arasında mövzu fərqi olsa da, onları birləşdirən eyni qrafik prinsipdir: seçmək, ixtisar etmək və əsas formaları ön plana çıxarmaq.
Mövzudan formaya
Rzaquliyevin yaradıcılığında müxtəlif mövzular arasında məhz bu formal ardıcıllıq əlaqə yaradır. Balıqçıların işi, xalçaçıların fəaliyyəti, şəhər həyatı və tarixi şəxsiyyətlərin obrazları fərqli məzmun daşısa da, onların qrafik həllində oxşar intizam görünür.
Siluetlərin aydınlaşdırılması, qara və ağ sahələrin qarşılaşdırılması, fiqurların kompozisiyada dəqiq yerləşdirilməsi və artıq detalların ixtisarı onun müxtəlif silsilələrini vahid qrafik düşüncə daxilində birləşdirir.
Bu səbəbdən Rzaquliyevin yaradıcılığını yalnız mövzuların siyahısı kimi təqdim etmək kifayət deyil. Mövzular dəyişir, lakin onları təşkil edən baxış tərzi sabit qalır.
Qara və ağın arxasında
Rzaquliyevin qrafikasında qara və ağ münasibəti texniki vasitədən daha artıq məna daşıyır. Bu qarşılaşma təsvirin quruluşunu və vizual ritmini müəyyən edir.
Rəssam səhnəni bütün detalları ilə təkrarlamaq əvəzinə, onun tanınmasını təmin edən əsas əlamətləri saxlayır. Buna görə əsərlər konkret müşahidədən çıxış etsə də, ümumiləşdirilmiş təsir yaradır.
Linoqravüra onun üçün sadəcə texnika deyil, müşahidəni yığcam və ifadəli qrafik formaya çevirməyin vasitəsinə çevrilir.
Bir yaradıcılıq xəttinin genişlənməsi
Rzaquliyevin yaradıcılığı “Köhnə Bakı” ilə məhdudlaşmır. “M. Ə. Sabir” (1963), “Bakılılar Berlində” (1968), “V. İ. Lenin və Azərbaycan rəhbərləri” (1970), “Çaybecərənlər” (1972) və “Azərbaycan madonnası” (1973) kimi əsərlər onun mövzu dairəsinin genişliyini göstərir.
Bu əsərlərdə tarixi şəxsiyyət, əməkçi, şəhər sakini və müxtəlif sosial mühitlər fərqli məzmun daşıyır. Lakin onların hamısında müşahidənin konkret qrafik quruluşa çevrilməsi prinsipi qorunur.
Zamanın xətti
“Zamanın xətti” bu yaradıcılığı yalnız keçmişin təsviri kimi deyil, müxtəlif həyat fraqmentlərinin bir-birinə bağlandığı ardıcıl qrafik müşahidə kimi düşünməyə imkan verir.
Buradakı “xətt” həm Rzaquliyevin əsas ifadə vasitəsidir, həm də onun yaradıcılığını müxtəlif mövzular boyunca birləşdirən prinsipdir. “Zaman” isə yalnız tarixi hadisələrdə deyil, insanların necə işlədiyi, necə geyindiyi, hansı məkanda yaşadığı və gündəlik həyatını necə qurduğu kimi detallarda görünür.
Bu mənada Rzaquliyevin qrafikası keçmişi sadəcə sənədləşdirmir. O, müəyyən bir dövrün insanını və məkanını yadda qalacaq vizual formaya çevirir.
Rzaquliyevin qrafik irsi
Ələkbər Rzaquliyevin Azərbaycan qrafikasındakı əhəmiyyəti mövzu genişliyindən daha çox, gündəlik həyatı seçilmiş və yığcam qrafik formaya çevirmək bacarığında görünür.
Bakı küçəsi, əmək prosesi, insan fiquru və məişət detalı onun əsərlərində təsadüfi müşahidə olaraq qalmır. Rəssam onları seçir, kompozisiya daxilində nizamlayır və artıq olanı ixtisar edərək əsas olanı görünən edir.
Məhz buna görə Rzaquliyevin əsərləri yalnız müəyyən bir dövrün təsvirləri deyil. Onlar həm də müşahidənin sənətə çevrilməsinin nümunələridir.
Rzaquliyevin yaradıcılıq xəttini bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, bu, belə səslənə bilər: dəyişən həyatın içindən dəyişməyən qrafik dili tapmaq.
1964-cü ildə Azərbaycan SSR-in Əməkdar rəssamı fəxri adına layiq görülmüşdür. Rəssam 1974-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir.
Art Space Gallery MEDIA
