XX əsr Azərbaycan rəngkarlığında insan, həyat və coğrafiya arasında formalaşan geniş yaradıcılıq xətti
İlk illər və yaradıcılıq prinsiplərinin formalaşması
1908-ci il martın 7-də Bakıda anadan olan Salam Salamzadə uzun yaradıcılıq fəaliyyəti ərzində portret, mənzərə, süjetli kompozisiya və natürmort janrlarına müraciət edib.
1925–1929-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda təhsil alan rəssam sonralar Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda da təhsilini davam etdirib. Yaradıcılığının ilk mərhələsi Azərbaycanın sosial və iqtisadi həyatında baş verən dəyişikliklərin müşahidəsi ilə bağlı olub. Gəncə, Lənkəran və Azərbaycanın digər bölgələrinə səfərləri onun mövzu dairəsinin genişlənməsində mühüm rol oynayıb.
1930-cu illərdə çəkdiyi “Sap sexi” (1930) və “Gəncə toxuculuq fabrikində” (1932) kimi əsərlərdə əmək mühiti və insan münasibətləri əsas mövzulardan birinə çevrilir. Bu əsərlərdə istehsal məkanı yalnız hadisələrin baş verdiyi fon deyil; işçilərin gündəlik fəaliyyəti kompozisiyanın əsas strukturunu müəyyənləşdirir.
Həmin dövrdə Salamzadə tarixi və sosial mövzulu çoxfiqurlu kompozisiyalara da müraciət edib. “Nümayişin dağıdılması” və “Balaxanıda tətil” kimi əsərlər rəssamın fərdi insan obrazından daha geniş ictimai səhnələrə keçidini göstərir.
Salam Salamzadənin fəaliyyəti yalnız rəssamlıqla məhdudlaşmayıb. 1930-cu illərin əvvəllərindən incəsənət haqqında məqalələr yazıb, Azərbaycan sənətinin əvvəlki dövrlərinə dair araşdırmalar aparıb.
Portret və insan obrazının fərdiləşməsi
Salamzadənin yaradıcılığında portret xüsusi yer tutur. Müxtəlif illərdə rəssam sənət adamlarını, yazıçıları, alimləri, fəhlələri və ictimai xadimləri təsvir edib. Bu əsərlərdə insan yalnız xarici görünüşü ilə deyil, özünü əhatə edən mühitlə birlikdə təqdim olunur.
“Üzeyir Hacıbəyovun portreti” (1941) bu istiqamətin erkən nümunələrindən biridir. 1950-ci illərdən etibarən portret janrı onun yaradıcılığında daha geniş yer tutur. Pozanın quruluşu, baxış istiqaməti və fiqurun yerləşdiyi məkan obrazın xarakterinin açılmasında mühüm vasitələrə çevrilir.
Salamzadənin portretlərində əsas məsələ yalnız zahiri oxşarlığın yaradılması deyil, təsvir olunan şəxsin fərdi xarakterinin rəngkarlıq vasitələri ilə ifadəsidir. Bu xüsusiyyət onun portret yaradıcılığını ümumi mövzu daxilində ayrıca istiqamətə çevirir.
Əmək və gündəlik həyat
1950–1970-ci illərdə Salamzadənin mövzu dairəsində kənd həyatı, əmək prosesi, təbiət və gündəlik məişət səhnələri geniş yer tutur. “Günəş altında” (1958), “Sovxoz çölləri” (1959), “Suya gedən qadınlar” (1968), “Çay plantasiyası” (1970), “Rəfiqələr” (1970), “Qürub çağı” (1973), “Toya gedənlər”, “Rezervuarlar” (1976) və “Lənkəran çaybecərənləri” (1977) kimi əsərlərdə insan və onun yaşadığı mühit bir-birindən ayrılmır.
Burada əmək mövzusu yalnız istehsal prosesinin təsviri kimi təqdim edilmir. İnsanların yerləşdiyi məkan, kənd və şəhər mühiti, açıq təbiət və gündəlik fəaliyyətlər əsərlərin kompozisiya quruluşunun mühüm hissəsinə çevrilir.
Bu istiqamət Salamzadənin yaradıcılığında insan obrazı ilə məkan arasındakı əlaqənin daha aydın görünməsinə şərait yaradır.
Mənzərənin müstəqil mövzuya çevrilməsi
1970-ci illərdə mənzərə Salam Salamzadənin yaradıcılığında daha müstəqil mövqe qazanır. Əvvəlki əsərlərdə insan fəaliyyətinin tərkib hissəsi kimi görünən təbiət artıq ayrıca müşahidə və təsvir predmetinə çevrilir.
Bu dövrdə “Qırmızı dağlar” (1972), “Çay” (1972), “Belokanda tarlalar” (1973), “Şəki dağlarının ətəyində” (1973), “Meşə guşəsi” (1973), “Qürubdan əvvəl” (1973), “Şəki dağları” (1974), “İki sıra dağ” (1974) və “Dağlar” (1977) kimi əsərlər meydana çıxır.
Bu əsərlərdə dağ, meşə, çay və tarla yalnız insan fiqurlarını tamamlayan elementlər deyil. Təbii məkan kompozisiyanın özəyinə çevrilir və rəssamın coğrafiyaya münasibətini ayrıca istiqamət kimi formalaşdırır.
Salamzadənin mənzərə yaradıcılığının bu mərhələsi onun mövzu dairəsinin genişlənməsini deyil, həm də əvvəlki illərdə topladığı müşahidələrin yeni bədii istiqamətdə davamını göstərir.
Azərbaycan hüdudlarından kənarda
Salam Salamzadənin yaradıcılıq coğrafiyası sonrakı illərdə Azərbaycanın hüdudlarından kənara da çıxıb. Yaxın və Orta Şərq ölkələrinə səfərləri nəticəsində müxtəlif şəhərlərin küçələri, yerli əhali, əmək və gündəlik həyat, tarixi memarlıq mühiti onun əsərlərində yeni mövzu və müşahidə sahəsi yaradıb.
Bu səfərlərin nəticəsində formalaşan “Ərəb ölkələrində” silsiləsində İraq, Misir, Suriya və Livanla bağlı mövzulara müraciət edilib. “Bağdad. Rəşidiyyə küçəsi” kimi əsərlərdə şəhər məkanı və insan münasibətləri rəssamın Azərbaycan mühitindən kənarda apardığı müşahidələrin nəticəsi kimi meydana çıxır.
Xarici səfərlər Salamzadənin yaradıcılığında coğrafiyanın genişlənməsi ilə yanaşı, onun insan və məkan münasibətlərinə baxışını da zənginləşdirib. 1974-cü ildə rəssam Nasir adına Beynəlxalq mükafata layiq görülüb.
Rəssam, pedaqoq və sənətşünas
Salam Salamzadənin sənət yolunu yalnız rəngkarlıq əsərləri ilə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. O, incəsənət haqqında yazılar yazıb, Azərbaycan rəssamlığının əvvəlki nəsillərinin yaradıcılığını araşdırıb və pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.
Rəssamın muzey fəaliyyəti də bu peşəkar istiqamətin mühüm hissəsidir. Salam Salamzadə Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin və Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin direktoru vəzifəsində çalışıb.
Arxiv sənədlərinə əsaslanan araşdırmaya görə, Salam Salamzadə 1 oktyabr 1939-cu ildə Nizami Muzeyinin ilk direktoru təyin edilib və 31 mart 1940-cı ilədək bu vəzifədə çalışıb. 25 sentyabr 1943-cü ildə isə yenidən muzey direktoru kimi fəaliyyətə başlayıb.
Bu müxtəlif fəaliyyət sahələri Salamzadənin incəsənətə yalnız rəssam kimi deyil, həm də tədqiqatçı, müəllim və mədəniyyət təşkilatçısı kimi yanaşdığını göstərir.
Salam Salamzadənin sənətində insan və məkan
Salam Salamzadənin yaradıcılıq yoluna bütöv şəkildə nəzər saldıqda, müxtəlif janr və mövzuların arxasında davamlı bir xətt görünür: insanın yaşadığı və fəaliyyət göstərdiyi məkanla əlaqəsi.
İlk əsərlərində bu əlaqə istehsal və əmək mühitində üzə çıxır. Portretlərdə məkan insanın xarakterinin təqdimatını tamamlayır. Kənd və gündəlik həyat mövzularında təbiət və əmək bir kompozisiya daxilində birləşir. 1970-ci illərdə mənzərənin ayrıca istiqamətə çevrilməsi ilə məkan artıq insan fiquruna ehtiyac duymadan əsas mövzuya çevrilir. Xarici səfərlərdə isə bu müşahidə dairəsi başqa şəhərlərə və başqa həyat mühitlərinə qədər genişlənir.
Bu ardıcıllıq Salamzadənin yaradıcılığını yalnız janrların və mövzuların siyahısı kimi deyil, dəyişən müşahidə dairəsinin inkişafı kimi nəzərdən keçirməyə imkan verir. Onun sənətində insan və məkan bir-birindən təcrid olunmuş mövzular deyil; biri digərinin mənasını tamamlayan iki əsas istiqamətdir.
Salam Salamzadənin Azərbaycan rəngkarlığındakı yeri də məhz bu geniş müşahidə imkanında görünür: şəhərdən kəndə, əmək səhnələrindən portretə, Azərbaycan mənzərəsindən Yaxın və Orta Şərqin şəhər və coğrafiyalarına qədər uzanan yaradıcılıq yolu XX əsr Azərbaycan rəngkarlığının mühüm istiqamətlərindən birini əks etdirir.
Yaradıcılığın yetkin və sonrakı mərhələsi
1970–1980-ci illər Salamzadənin yaradıcılığında intensiv fəaliyyət və yetkinlik mərhələsi kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə o, portret, mənzərə və süjetli kompozisiya sahəsində fəal işləməyə davam edib, əvvəlki illərdə formalaşmış mövzuları və müşahidələri yeni əsərlərdə inkişaf etdirib.
1982-ci ildə Salam Salamzadəyə Azərbaycan SSR Xalq rəssamı fəxri adı verilib.
Onun yaradıcılıq fəaliyyəti sonrakı illərdə də davam edib. 1987-ci ildə rəssamın “Liviyada” adlı fərdi sərgisi keçirilib. Sərgidə onun Liviya ilə bağlı müşahidələri əsasında yaratdığı əsərlər təqdim olunub. Bu sərgi Salamzadənin xarici coğrafiyalara və müxtəlif həyat mühitlərinə marağının yaradıcılığının sonrakı mərhələsində də davam etdiyini göstərir.
1988-ci ildə Salamzadə “Xalqlar Dostluğu” ordeni ilə təltif olunub.
Beləliklə, onun yaradıcılıq yolu 1980-ci illərin əvvəllərində yekunlaşmayıb. Rəssam ömrünün sonrakı illərində də sənətlə əlaqəsini davam etdirib və uzun yaradıcılıq fəaliyyəti ərzində formalaşdırdığı əsas istiqamətləri inkişaf etdirib.
Salam Salamzadə 12 may 1997-ci ildə Bakıda vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
