Bakı və Abşeronun gündəlik həyatından başlayan müşahidələrin qrafika, rəngkarlıq və mifoloji obrazlar vasitəsilə fərdi sənət dilinə çevrilməsi
BAŞLANĞIC — BAKI VƏ İLK SƏNƏT MÜHİTİ
Rasim Hənifə oğlu Babayev 31 dekabr 1927-ci ildə Bakıda anadan olub. Onun sənətə gəlməsi Bakı mühitində keçən uşaqlıq və gənclik illəri ilə başlayıb. 1945-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Rəssamlıq Məktəbinə daxil olub və 1949-cu ildə təhsilini başa vurub. Həmin il V.İ. Surikov adına Moskva Rəssamlıq İnstitutunda təhsilini davam etdirib və 1955-ci ildə bu mərhələni tamamlayıb.
Moskva illəri onun peşəkar hazırlığında mühüm mərhələ olub. Akademik rəsm və kompozisiya ilə yanaşı, klassik sənət məktəbinin prinsipləri onun bədii düşüncəsinin formalaşmasına təsir göstərib. Lakin Babayevin yaradıcılıq yolu yalnız aldığı akademik təhsilin davamı olmayıb. O, zamanla hazır təsvir qaydalarından uzaqlaşaraq öz ifadə imkanlarını axtarmağa başlayıb.
QRAFİKADAN RƏNGKARLIĞA
Babayevin yaradıcılığının ilk mühüm istiqamətlərindən biri qrafika olub. Kitab tərtibatı, illüstrasiya və linoqravüra üzərində işləməsi xətt, ritm və obraz quruluşuna xüsusi münasibət formalaşdırıb.
S.S. Axundovun “Qorxulu nağıllar”, Məhəmməd Füzulinin “Meyvələrin bəhsı”, Abdulla Şaiqin “Tıq-tıq xanım” və “Cırtdan” nəşrləri üçün hazırladığı illüstrasiyalar onun kitab qrafikası sahəsindəki fəaliyyətinin seçilən nümunələrindəndir.
Qrafikada qazandığı təcrübə sonrakı rəngkarlığında da özünü göstərib. Xətt onun üçün yalnız formanı müəyyənləşdirən vasitə olmayıb; obrazın xarakterini, hərəkətini və kompozisiyanın daxili ritmini qurub.
1950-ci və 1960-cı illərdə onun yaradıcılığında müxtəlif mövzular və bədii yanaşmalar paralel şəkildə inkişaf edib. “Əjdaha ili”, “Yuxu”, “Sindibadın gəmiləri” və “Qaçaqlar” kimi əsərlərdə gerçəkliyin təsviri ilə təxəyyülün sərbəstliyi bir araya gəlib.
ABŞERON — MÜŞAHİDƏDƏN OBRAZA
Bakı və Abşeron Babayevin yaradıcılığında sadəcə məkan deyil, həyatın özünü müşahidə etdiyi geniş bədii mühit olub. İnsan, torpaq, təbiət, şəhər və gündəlik həyat onun əsərlərində zamanla konkret mənzərədən daha geniş bir obraza çevrilib.
“Sumqayıt”, “Daşkəsən”, “Abşeron”, “Qobustan” və “Xınalıq” kimi linoqravüra silsilələri, eləcə də “Ağaclar”, “Dağlar”, “Mənim bağım” və “Neftdaşiyan” kimi əsərlər onun müxtəlif məkanlara münasibətini göstərir.
Babayev üçün mənzərə yalnız gördüyünün təsviri olmayıb. Real məkan onun əsərlərində sadələşir, formalar dəyişir, xətt və rəng yeni münasibətlər yaradır. Beləliklə, konkret coğrafiya tədricən rəssamın şəxsi dünyagörüşünün bir hissəsinə çevrilir.
ÖZ SƏSİNİ AXTARAN RƏSSAM
Babayevin yaradıcılıq yolunun əsas xüsusiyyətlərindən biri fərdi ifadə axtarışıdır. Moskva təhsilindən sonra onun sənətində akademik təsvir qaydalarından daha sərbəst bədii quruluşa keçid aydınlaşmağa başlayıb.
Surikov İnstitutunda hazırladığı “Balıqçılar” diplom işi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əsərin taleyi onun yaradıcılıq yolunda diqqət çəkən hadisələrdən birinə çevrilib. Babayevin öz xatirələrinə əsasən, komissiya əsəri qəbul etməyib və diplomunun verilməsi gecikib.
Bu hadisə onun bütün yaradıcılığını izah edən yeganə səbəb deyil. Lakin sonrakı sənətində formaya, rəngə və obraza münasibətdə görünən sərbəstliklə birlikdə düşünüldükdə, Babayevin öz ifadə imkanlarını mövcud estetik çərçivələrlə məhdudlaşdırmaq istəmədiyi görünür.
OBRAZIN DƏYİŞMƏSİ
Zaman keçdikcə Babayevin əsərlərində insan fiquru və ətraf mühit real təsvirin sərhədlərindən uzaqlaşıb. Formanın deformasiyası, dəyişdirilmiş nisbətlər, şərti məkan və rənglərin sərbəst münasibəti onun fərdi sənət dilinin əsas xüsusiyyətlərinə çevrilib.
Bu dəyişiklik reallıqdan uzaqlaşmaq deyil, onu başqa formada ifadə etmək idi. Gündəlik həyatda müşahidə etdiyi insan və hadisələr rəssamın təxəyyülündən keçərək daha ümumiləşdirilmiş obrazlara çevrilirdi.
Beləliklə, insan fiquru konkret şəxsin portretindən çıxaraq xarakterin, davranışın, hissin və müəyyən həyat vəziyyətinin daşıyıcısına çevrilirdi.
“DİVLƏR” VƏ MİFOLOJİ DÜNYA
Babayevin yaradıcılığında div obrazının meydana çıxması onun sənət dilinin ən fərqli istiqamətlərindən birini formalaşdırıb. Div onun əsərlərində yalnız folklordan gələn fantastik varlıq deyil. Bu obraz vasitəsilə insan xarakterinin müxtəlif tərəfləri, gündəlik davranışlar və həyatın ziddiyyətləri daha sərbəst şəkildə ifadə olunur.
“Div və qadın”, “Div yuxusu”, “Hirsli div”, “Piyalə ilə div”, “Oynayan div” və “Fikirli div” kimi əsərlərdə eyni mifoloji obraz tamamilə fərqli vəziyyətlərdə görünür. Bəzən gərgin, bəzən ironik, bəzən düşüncəli, bəzən isə gündəlik həyatın içində adi bir insan kimi təqdim olunur.
Babayevin sənətində mifoloji obrazla real həyat arasındakı sərhəd məhz burada pozulur. Div artıq uzaq keçmişin nağıl personajı deyil; insanın xarakterini, zəifliyini, gücünü, qəzəbini və ironiyasını ifadə edən müasir bədii obrazdır.
TARİX VƏ İNSAN
Babayevin yaradıcılığında insan obrazı mifoloji fiqurlarla məhdudlaşmayıb. Gündəlik həyat, portret, mənzərə və tarixi mövzular onun yaradıcılığında bir-birindən ayrı istiqamətlər kimi deyil, eyni bədii düşüncənin müxtəlif ifadələri kimi meydana çıxıb.
1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvəllərində onun əsərlərində müharibə, zorakılıq və tarixi faciələrin izləri daha sərt şəkildə görünür. “Qanlı general”, “Müharibə olmasın”, “Berlin-63” və “Ölüm düşərgəsi” bu istiqamətdə diqqət çəkən əsərlərdir.
“Qanlı general”da tarixi faciənin ağırlığı konkret hadisənin təsvirindən daha geniş emosional müstəviyə keçir. Deformasiya olunmuş fiqur, gərgin kompozisiya və rənglərin qarşıdurması hadisəyə münasibəti birbaşa və sərt şəkildə ifadə edir.
RƏNG, XƏTT VƏ FƏRDİ DİL
Babayevin yaradıcılığında mövzular dəyişsə də, xətt və rəngə münasibət onun sənətinin əsas dayaqlarından biri olaraq qalır.
Qrafikada xəttin dəqiqliyi və ritmi, rəngkarlıqda isə rəngin müstəqil ifadə gücü onun obraz quruluşunu müəyyən edir. Bəzən xətt fiqurun bütün xarakterini daşıyır, bəzən rəng formanın sərhədlərini dəyişir. Bu iki vasitənin qarşılıqlı münasibəti Babayevin əsərlərinə həm qrafik sərtlik, həm də rəngkarlıq azadlığı verir.
Onun yaradıcılığını yalnız realist təsvir, qrotesk və ya mifoloji mövzu çərçivəsində izah etmək mümkün deyil. Qrafika, illüstrasiya, mənzərə, portret və rəngkarlıq müxtəlif mərhələlərdə dəyişən ifadə vasitələri olsa da, onların arxasında eyni axtarış dayanır: gerçəkliyi şəxsi baxışdan keçirərək yeni obraz yaratmaq.
YARADICILIĞIN SONRAKI MƏRHƏLƏSİ
Babayevin sonrakı əsərlərində insan, təbiət, mifoloji obraz, tarix və gündəlik həyat arasında sərhədlər daha da yumşalır. Əvvəlki yaradıcılıq təcrübələri bir-birindən ayrı mövzular kimi deyil, vahid vizual dünyanın hissələri kimi birləşir.
Real həyat onun əsərlərində olduğu kimi köçürülmür. Əvvəlcə müşahidə olunur, sonra rəssamın yaddaşından, təxəyyülündən və fərdi dünyagörüşündən keçərək yenidən qurulur. Bu proses nəticəsində adi həyat hadisələri qeyri-adi obrazlara, real məkanlar isə özünəməxsus bədii dünyaya çevrilir.
RƏSSAMIN YARADICILIQ YOLU
Rasim Babayevin sənət yolu bir üslubdan digərinə keçən düz xətt deyil. Bu yol qrafikadan rəngkarlığa, kitab illüstrasiyasından sərbəst obraz quruluşuna, Bakı və Abşeron müşahidələrindən mifoloji dünyaya, insan xarakterindən tarixi hadisələrin ifadəsinə qədər genişlənən ardıcıl axtarışlardan ibarətdir.
Bu yaradıcılığın əsas xüsusiyyəti mövzuların çoxluğundan daha çox, həmin mövzulara baxışın özünəməxsusluğundadır. Babayev gördüyü dünyanı olduğu kimi təkrarlamaq əvəzinə onu dəyişdirir, sadələşdirir, deformasiya edir və yeni obraz quruluşu yaradır.
Onun sənətində reallıqla təxəyyül arasında sərhəd getdikcə əhəmiyyətini itirir. Bakı və Abşeronun gündəlik həyatı, insan xarakterləri, mifoloji fiqurlar və tarixi hadisələr eyni fərdi sənət dilində bir araya gəlir.
Rasim Babayev 24 aprel 2007-ci ildə Bakıda vəfat edib. Onun yaradıcılıq yolu Azərbaycan rəngkarlığı və qrafikasında gerçəkliyi fərdi baxış, sərbəst forma, xətt, rəng və obraz vasitəsilə yenidən qurmaq cəhdi ilə seçilir.
Art Space Gallery MEDIA
