Bakıdan Hindistana, Azərbaycan həyatından klassik ədəbiyyatın obraz dünyasına qədər uzanan yaradıcılıq yolu haqqında
Bakıdan başlayan müşahidə
Mikayıl Hüseyn oğlu Abdullayev 19 dekabr 1921-ci ildə Bakıda anadan olub. Onun rəssamlığa marağı erkən yaşlarından başlayıb. 1935-ci ildə Azərbaycan Rəssamlıq Texnikumunda təhsil almağa başlayıb, Səttar Bəhlulzadənin sinfində oxuyub və 1939-cu ildə təhsilini başa vurub.
Sonrakı mərhələdə təhsilini Moskvada V.İ. Surikov adına Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda davam etdirib. Burada İqor Qrabar, Sergey Gerasimov, Aristarkh Lentulov və Qriqori Şeqal kimi sənətkarların yaradıcılıq mühitində formalaşıb.
İlk yaradıcılıq illərində Abşeron mənzərələri, gündəlik həyat səhnələri, tarixi mövzular və ədəbi süjetlər onun diqqət mərkəzində olub. “Qəsbkarlar”, “Həsən bəy Zərdabi Moskva universitetində”, Nizami Gəncəvinin “İsgəndərnamə” əsəri əsasında işlənmiş “Nəsihət” kimi əsərlər bu dövrün mövzu dairəsini göstərir.
Rəssamlıq getdikcə müxtəlif mövzuların və ifadə üsullarının sınandığı geniş yaradıcılıq sahəsinə çevrilirdi.
Mingəçevir: yeni şəhərin təsviri
1940-cı illərin sonu və 1950-ci illərin əvvəllərində Mingəçevir Mikayıl Abdullayevin yaradıcılığında xüsusi yer tutmağa başlayır. Yeni şəhərin qurulması, əmək prosesi və gündəlik həyat rəssamın müşahidə etdiyi əsas mövzular sırasında idi.
1951-ci ildə yaratdığı “Səadət qurucuları” əsərində şəhərin quruculuq prosesi ön plana çıxır. Burada fəhlələr, gənc bir cütlük və arxa planda formalaşmaqda olan şəhər bir kompozisiyada birləşir.
Mingəçevir bu əsərlərdə sadəcə təsvir olunan məkan deyil. Şəhərin özü dəyişən həyatın və yeni sosial mühitin iştirakçısına çevrilir.
Portretlər: şəxsdən obrazadək
Mikayıl Abdullayevin yaradıcılığında portret janrı da mühüm istiqamətlərdən biri olub. Üzeyir Hacıbəyli, Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun, İmadəddin Nəsimi, Molla Pənah Vaqif, Aşıq Ələsgər və Mirzə Fətəli Axundzadə kimi tarixi və mədəni şəxsiyyətlərin obrazları onun portret yaradıcılığında xüsusi yer tutur.
Bu portretlərdə əsas məsələ yalnız xarici görünüşün təsviri deyil. Rəssam insan obrazını onun yaradıcılığı, düşüncə dünyası və mədəni kimliyi ilə əlaqələndirməyə çalışır.
İmadəddin Nəsiminin obrazına müraciət də bu baxımdan diqqət çəkir. Burada portret yalnız konkret bir şəxsin siması kimi deyil, müəyyən mənəvi və intellektual məzmun daşıyan obraz kimi qurulur.
Füzulidən gələn xətt
Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı Mikayıl Abdullayevin yaradıcılığında ayrıca bir istiqamət təşkil edir. Ədəbi mətnin təsviri sənətin dili ilə ifadə olunması onun qarşısında fərqli yaradıcılıq məsələləri açır.
1972-ci ildə işlədiyi “Sevgililər. Məhəmməd Füzulinin «Leyli və Məcnun» poemasına illüstrasiya” əsəri bu istiqamətin nümunələrindən biridir. Karton üzərində tempera və ipək texnikasında işlənmiş əsərdə Füzulinin poetik dünyası vizual obrazlar vasitəsilə təqdim olunur.
“Leyli və Məcnun” mövzusu rəssam üçün sadəcə ədəbi süjetin təsviri deyildi. Burada sözün obraz, mətnin isə vizual kompozisiyaya çevrilməsi məsələsi ön plana çıxırdı.
Hindistan: uzaq bir mədəniyyətlə üz-üzə
1957-ci ildə Mikayıl Abdullayev Hindistana səfər edir və burada təxminən üç ay qalır. Səfər nəticəsində yaranan “Hindistan silsiləsi” rəssamın yaradıcılığında mühüm mərhələlərdən birinə çevrilir.
“Kəlkətəli tələbə qız”, “Benqal qızları”, “Balaca Çandra”, “Caypur qadınları”, “Qanqa sahillərində”, “Süpürgəçi Campa”, “İşdən qayıdanlar”, “Uzaq Caypurda”, “Racastan qadınları” kimi əsərlərdə Hindistanın insanları, gündəlik həyatı, geyimləri, şəhər və memarlıq mühiti, eləcə də xalq sənəti ilə bağlı müşahidələr əks olunur.
Bu səfərin əhəmiyyəti yalnız coğrafi uzaqlıqla bağlı deyildi. Rəssam burada fərqli sosial və mədəni mühitlə birbaşa qarşılaşır, onu müşahidə edir və həmin müşahidələri öz bədii dili ilə ifadə edirdi.
Hindistanla yanaşı, İtaliya, Macarıstan, Əfqanıstan və digər ölkələrə səfərlər zamanı toplanmış materiallar da onun yaradıcılıq coğrafiyasının genişlənməsində rol oynayıb.
Kitab səhifəsindən şəhər məkanına
Mikayıl Abdullayevin yaradıcılığında monumental sənət ayrıca mərhələ təşkil edir. Bunun ən tanınmış nümunələrindən biri Bakı Metropoliteninin “Nizami” stansiyasının bədii tərtibatıdır.
1976-cı il dekabrın 31-də istifadəyə verilmiş stansiyanın interyerində Nizami Gəncəvinin portreti mozaik pannoda yerləşdirilib. Şairin “Xəmsə”sinin motivləri əsasında hazırlanmış 18 panno isə müxtəlif ədəbi səhnələri təsvir edir. Pannoların müəllifi Mikayıl Abdullayevdir.
Burada “Xəmsə”nin süjetləri artıq kitab səhifəsinin daxilində qalmır. Ədəbi obrazlar şəhərin gündəlik hərəkət məkanına daxil olur və təsviri sənət memarlıq mühiti ilə birləşir.
Rəssamın coğrafiyası deyil, mövzu dairəsi dəyişir
Mikayıl Abdullayevin yaradıcılığına yalnız xronoloji ardıcıllıqla baxmaq onun sənət yolunun bütün xüsusiyyətlərini göstərmir.
Bakı şəhər mühiti, Mingəçevirin quruculuğu, portretlər, Füzuli və Nizami yaradıcılığı, Hindistan müşahidələri və monumental kompozisiyalar bir-birindən fərqli mövzular kimi görünür. Lakin onların hər biri rəssam qarşısında yeni bədii məsələ qoyur.
Bu mənada onun yaradıcılıq yolu mövzuların sadəcə dəyişməsi deyil, müxtəlif mühitlərin və obraz dünyalarının rəssamlıq dili ilə mənimsənilməsi prosesidir.
Sənədlərdə qalan yaradıcılıq
Mikayıl Abdullayevin yaradıcılıq irsi yalnız əsərlərin özündə deyil, onun haqqında hazırlanmış nəşrlərdə, sərgi materiallarında, kataloqlarda, məqalələrdə və reproduksiyalarda da qorunur.
2022-ci ildə hazırlanmış biblioqrafik nəşr rəssam haqqında 1943–2021-ci illər arasında çap olunmuş kitabları, sərgi və sənət kataloqlarını, dövri mətbuat materiallarını, reproduksiyaları və digər sənədləri sistemləşdirir.
Bu materiallar Abdullayevin yaradıcılıq yolunun yalnız ayrı-ayrı əsərlər vasitəsilə deyil, zaman ərzində formalaşmış bütöv sənət irsi kimi izlənməsinə imkan verir.
Son baxış
Mikayıl Abdullayevin yaradıcılıq yoluna bütöv şəkildə nəzər saldıqda, bir rəssamın müxtəlif mövzulara və mühitlərə necə daxil olduğu görünür.
Bakı və Azərbaycan həyatı ilkin müşahidələrin məkanıdır. Mingəçevir yeni şəhərin və quruculuğun təsvirinə çevrilir. Portretlər insanın siması və daxili obrazı üzərində dayanır. Füzuli və Nizami yaradıcılığı ədəbi mətnin vizual dilə çevrilməsi məsələsini qarşıya qoyur. Hindistan isə fərqli sosial və mədəni mühitin birbaşa müşahidəsini gətirir. “Nizami” stansiyasındakı monumental kompozisiyalar isə rəssamlığın memarlıq məkanı ilə birləşdiyi mərhələni göstərir.
Bu baxımdan Abdullayevin yaradıcılığı sadəcə əsərlərin xronoloji ardıcıllığı deyil. Bu, mövzuların, mühitlərin və bədii məsələlərin zamanla dəyişdiyi, lakin rəssamın müşahidə və axtarış xəttinin davam etdiyi uzun bir yaradıcılıq yoludur.
Onun dəyişən üfüqləri məhz bu keçidlərdə görünür.
Art Space Gallery MEDIA
