Azərbaycan sənətinin beynəlxalq məkanda tanıdılması, peşəkar seçimin əhəmiyyəti və milli sənət tarixinin qlobal kontekstdə təqdimatı haqqında
Dünyaya çıxmaq yalnız sərgi keçirmək deyil
Azərbaycan sənətinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması haqqında danışarkən məsələni yalnız xaricdə sərgi təşkil etmək və ya ayrı-ayrı əsərləri başqa ölkələrdə nümayiş etdirməklə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı.
Beynəlxalq sənət mühitində görünmək üçün əsərin sərhədi keçməsi kifayət etmir. Əsərin hansı sənətçi tərəfindən yaradıldığı, həmin sənətçinin hansı yaradıcılıq mühitində formalaşdığı, onun Azərbaycan sənət tarixində tutduğu yer və yaradıcılığının daha geniş sənət prosesləri ilə münasibəti də görünən olmalıdır.
Əslində, hər bir ölkənin sənətinin beynəlxalq təqdimatı müəyyən mənada öz sənət tarixinin necə izah edilməsi məsələsidir. Azərbaycan üçün də əsas suallardan biri budur: biz öz sənət tariximizi dünyaya hansı ardıcıllıqla, hansı terminlərlə və hansı peşəkar çərçivədə təqdim edirik?
Bu sualın cavabı yalnız ayrı-ayrı uğurlu sənətçilərin adlarında deyil, bütöv mənzərənin necə qurulmasındadır.
Seçim sənətin təqdimatının ilk mərhələsidir
Beynəlxalq auditoriyaya təqdim ediləcək Azərbaycan sənətini seçmək sadəcə tanınmış adları sıralamaq demək deyil.
Azərbaycan təsviri sənətinin XX əsrdə keçdiyi inkişaf yolu müxtəlif yaradıcılıq nəsillərini, fərqli estetik istiqamətləri və müxtəlif sənət məktəblərini əhatə edir. Bu mənzərədə həm akademik ənənə, həm modernist axtarışlar, həm fərdi üslub axtarışları, həm də sonrakı dövrlərin yeni bədii yanaşmaları mövcuddur.
Buna görə beynəlxalq təqdimat üçün seçim aparılarkən yalnız sənətçinin tanınmışlığı deyil, onun yaradıcılığının Azərbaycan sənət tarixində hansı yeri tutduğu, hansı xüsusiyyətlərlə seçildiyi və beynəlxalq auditoriya üçün hansı kontekstdə maraqlı ola biləcəyi də nəzərə alınmalıdır.
Seçim nə qədər düşünülmüş olarsa, təqdim olunan mənzərə də bir o qədər bütöv görünər.
Sənətçinin adı ilə yanaşı, onun hekayəsi də görünməlidir
Beynəlxalq auditoriya üçün sənətçinin yalnız adını bilmək kifayət etmir. Onun yaradıcılıq yolunu anlamaq üçün müəyyən kontekst lazımdır.
Harada təhsil alıb? Hansı sənət mühitində formalaşıb? Hansı nəsillə bağlıdır? Yaradıcılığında hansı dəyişikliklər baş verib? Hansı əsərləri onun yaradıcılığını daha aydın xarakterizə edir? Hansı sərgilərdə iştirak edib? Azərbaycan sənət tarixində onun mövqeyi necə müəyyənləşir?
Bu sualların cavabı sənətçinin bioqrafiyasını sadəcə məlumat siyahısından çıxararaq sənət tarixinin bir hissəsinə çevirir.
Azərbaycan sənətçiləri haqqında beynəlxalq səviyyədə hazırlanan materiallarda da məhz bu yanaşmaya ehtiyac var. Qısa bioqrafik məlumat vacibdir, lakin sənətçinin yaradıcılıq xəttini izah etməyən bioqrafiya onun beynəlxalq təqdimatını tamamlaya bilməz.
Azərbaycan sənətini yalnız milli çərçivədə izah etmək kifayət deyil
Azərbaycan sənətinin beynəlxalq auditoriyaya təqdimatında qarşıya çıxan əsas məsələlərdən biri milli və universal kontekst arasındakı münasibətdir.
Azərbaycan sənətçisi konkret coğrafiyada və mədəni mühitdə formalaşır. Lakin onun yaradıcılığı yalnız həmin coğrafiyanın daxilində izah ediləndə beynəlxalq tamaşaçı üçün əsərin daha geniş sənət tarixindəki yeri görünməyə bilər.
Məsələn, bir sənətçinin yaradıcılığında şəhər, təbiət, insan, müharibə, yaddaş, gündəlik həyat və ya zaman kimi mövzular iştirak edə bilər. Bunlar müxtəlif cəmiyyətlər üçün tanış mövzulardır. Azərbaycan konteksti isə həmin mövzulara özünəməxsus tarixi və mədəni məzmun verir.
Beynəlxalq təqdimatın məqsədi bu xüsusiyyəti aradan qaldırmaq deyil. Əksinə, yerli xüsusiyyəti daha geniş sənət dili daxilində oxunaqlı etməkdir.
Tərcümə sözlərdən daha böyük məsələdir
Azərbaycan sənətinin beynəlxalq təqdimatında dil məsələsinə yalnız texniki tərcümə kimi yanaşmaq olmaz.
Sənət haqqında yazılmış mətn başqa dilə keçirildikdə terminlərin seçimi, sənət tarixində qəbul olunmuş ifadələrin istifadəsi və fikrin ilkin mənasının qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Məsələn, Azərbaycan sənət tarixində müəyyən dövrləri və yaradıcılıq istiqamətlərini ifadə edən terminlərin xarici auditoriyaya təqdimatı birbaşa sözbəsöz tərcümə ilə məhdudlaşmamalıdır. Burada həm Azərbaycan dilindəki mənanın, həm də beynəlxalq sənətşünaslıq terminologiyasının nəzərə alınması lazımdır.
Bu səbəbdən beynəlxalq təqdimat üçün hazırlanmış mətn yalnız tərcüməçinin işi kimi deyil, sənət tarixini bilən və həmin materialın hansı auditoriyaya yönəldiyini anlayan mütəxəssislərin birgə işi kimi düşünülməlidir.
Kataloq sənətin yaddaşını formalaşdırır
Sənətin beynəlxalq təqdimatında kataloqların, arxivlərin və elmi nəşrlərin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bir əsərin bu gün sərgidə nümayiş etdirilməsi onun gələcəkdə necə xatırlanacağını müəyyən etmir. Lakin əsərin düzgün adı, müəllifi, tarixi, texnikası, ölçüsü, kolleksiya və sərgi məlumatları sənədləşdirildikdə həmin məlumat gələcək araşdırmalar üçün etibarlı mənbəyə çevrilə bilər.
Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasının geniş xronoloji çərçivəni əhatə etməsi bu baxımdan mühüm institusional bazadır. Prezident Kitabxanasında Azərbaycan təsviri sənətinə dair çoxcildli və müxtəlif formatlı nəşrlərin qorunması da sənət tarixinin sənədləşdirilməsinin əhəmiyyətini göstərir.
Beynəlxalq təqdimatın davamlı olması üçün belə mənbələrdən sistemli şəkildə istifadə edilməli və yeni nəsil sənətçilərin yaradıcılığı da gələcək üçün sənədləşdirilməlidir.
Beynəlxalq sərgi sadəcə məkan dəyişmək deyil
Xaricdə keçirilən sərginin uğuru yalnız onun hansı ölkədə və ya hansı nüfuzlu məkanda təşkil olunması ilə ölçülməməlidir.
Sərginin konsepsiyası, iştirakçıların seçimi, əsərlərin bir-biri ilə münasibəti, kurator mətninin keyfiyyəti və tamaşaçıya verilən informasiya sərginin məzmununu müəyyən edir.
Azərbaycan sənətinin xaricdə təqdimatı zamanı da eyni prinsip keçərlidir. Bir neçə əsərin eyni məkanda yerləşdirilməsi hələ Azərbaycan sənətinin beynəlxalq təqdimatı demək deyil. Əsərlər arasında müəyyən məntiq və fikir əlaqəsi qurulmalı, tamaşaçıya onların hansı sənət prosesinin bir hissəsi olduğu izah edilməlidir.
Bu baxımdan sərgi yalnız nümayiş deyil, həm də düşünülmüş bir fikrin vizual ifadəsidir.
Kuratorluq seçməkdən daha çox, əlaqə yaratmaqdır
Kuratorun işi əsərləri seçib divardan asmaqla tamamlanmır. Kurator müxtəlif əsərlər, sənətçilər, dövrlər və ideyalar arasında əlaqə yaradır.
Azərbaycan sənətinin beynəlxalq təqdimatında kuratorluğun əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Çünki ölkənin sənət tarixinin müxtəlif mərhələlərini bir sərgidə və ya layihədə təqdim etmək üçün sadə xronoloji ardıcıllıq bəzən kifayət etmir.
Müxtəlif nəsillər arasında estetik və ideya əlaqələri, fərqli yaradıcılıq istiqamətlərinin paralelləri və Azərbaycan sənətinin daha geniş beynəlxalq proseslərlə münasibəti üzə çıxarıla bilər.
Beləliklə, kuratorluq Azərbaycan sənətini xarici auditoriyaya izah edən əlavə mətn deyil, onun necə oxunacağını müəyyən edən əsas strukturlardan birinə çevrilir.
Beynəlxalq təqdimat institusional əməkdaşlıq tələb edir
Azərbaycan sənətinin daha geniş beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması yalnız fərdi təşəbbüslərlə davamlı şəkildə həyata keçirilə bilməz.
Muzeylər, qalereyalar, arxivlər, kitabxanalar, sənətşünaslar, kuratorlar, nəşriyyatlar və digər mədəniyyət institutları arasında əməkdaşlıq sənət tarixinin daha sistemli təqdimatına imkan yarada bilər.
Bu əməkdaşlığın nəticəsi yalnız sərgi olmamalıdır. Birgə tədqiqatlar, kataloqlar, elmi nəşrlər, arxiv layihələri, mübadilə proqramları və beynəlxalq sərgi layihələri Azərbaycan sənətinin müxtəlif tərəflərinin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına xidmət edə bilər.
Burada əsas məsələ institusional əlaqələrin sayından çox, onların uzunmüddətli və məzmunlu olmasıdır.
Yeni nəsli də sənət tarixinin bir hissəsi kimi görmək
Beynəlxalq təqdimatın başqa bir mühüm istiqaməti müasir və gənc sənətçilərin görünürlüğüdür.
Əgər təqdimat yalnız artıq sənət tarixində möhkəm yer tutmuş adlarla məhdudlaşarsa, ölkənin canlı sənət mühiti tam görünməz. Digər tərəfdən, yeni adların yalnız “gənc və istedadlı” kimi ümumi ifadələrlə təqdim edilməsi də kifayət deyil.
Yeni sənətçinin yaradıcılığı konkret əsərlər, layihələr, təhsil, sərgi fəaliyyəti və formalaşdırdığı fərdi istiqamət əsasında təqdim olunmalıdır.
Bu yanaşma həm sənətçinin peşəkar inkişafını izləməyə, həm də gələcək Azərbaycan sənət tarixinin bu gündən sənədləşdirilməsinə imkan verir.
Azərbaycan sənəti haqqında danışarkən nəyi dəyişməliyik?
Bəlkə də əsas dəyişiklik təqdim etdiyimiz materialın miqdarında deyil, ona yanaşma üsulundadır.
Daha çox ad sadalamaq əvəzinə sənətçilər arasındakı əlaqələri göstərmək; daha çox əsər nümayiş etdirmək əvəzinə seçimin səbəbini izah etmək; uzun bioqrafiyalar vermək əvəzinə yaradıcılıq xəttini aydınlaşdırmaq; milli xüsusiyyətləri sadalamaq əvəzinə onların sənət tarixindəki mənasını göstərmək daha təsirli ola bilər.
Beynəlxalq auditoriya Azərbaycan sənətini yalnız məlumat toplusu kimi deyil, müəyyən daxili məntiqə malik canlı sənət prosesi kimi görə bilməlidir.
Bunun üçün isə təqdimatın dili, seçimi və konsepsiyası bir-birindən ayrı düşünülməməlidir.
Azərbaycan sənətinin beynəlxalq gələcəyi
Azərbaycan sənətinin beynəlxalq məkanda daha geniş tanınması üçün əsas imkanlardan biri artıq mövcud olan sənət irsini yeni təqdimat üsulları ilə birləşdirməkdir.
Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyaları, Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasının fəaliyyəti, Prezident Kitabxanasının nəşrləri, sənətşünaslıq araşdırmaları və müxtəlif arxiv materialları bu istiqamətdə mühüm baza yaradır.
Növbəti mərhələ isə bu materialların yalnız ayrı-ayrı mənbələrdə mövcud olması ilə kifayətlənməmək, onları beynəlxalq auditoriyanın istifadə edə biləcəyi daha sistemli sənət tarixçiliyi və təqdimat çərçivəsinə daxil etməkdir.
Bu prosesdə həm dövlət və mədəniyyət institutlarının, həm peşəkar qalereyaların, həm müstəqil kuratorların, həm sənətşünasların, həm də yeni nəsil mədəniyyət təşəbbüslərinin rolu var.
Azərbaycan sənətinin dünyaya təqdimatı, əslində, Azərbaycanın özü haqqında danışmağın da formalarından biridir. Ancaq bu danışıq nə qədər dəqiq, ardıcıl və peşəkar olarsa, təqdim olunan sənət də bir o qədər aydın görünər.
Son söz
Azərbaycan sənətinin beynəlxalq səviyyədə təqdimatına ehtiyac yalnız xarici auditoriyanın bizi tanıması ilə bağlı deyil. Bu proses eyni zamanda bizim öz sənət tariximizi necə gördüyümüz və necə sənədləşdirdiyimiz haqqında məsələdir.
Dünyaya təqdim edilən hər bir sənətçi yalnız bir ad deyil; müəyyən bir dövrün, yaradıcılıq mühitinin və mədəni yaddaşın daşıyıcısıdır. Hər bir əsər isə yalnız vizual obyekt deyil, daha böyük sənət tarixinin bir hissəsidir.
Ona görə də Azərbaycan sənətinin beynəlxalq təqdimatında əsas məqsəd sadəcə görünmək olmamalıdır. Əsas məqsəd sənətimizi öz mürəkkəbliyi, müxtəlifliyi və tarixi dəyəri ilə düzgün tanıtmaqdır.
Dünyaya çıxmaq vacibdir. Amma dünyaya nəyi, necə və hansı kontekstdə təqdim etdiyimiz daha böyük məsuliyyətdir.
Art Space Gallery MEDIA
