Bakıda başlayan sənət yolu, Azərbaycan həyatının obrazları və rəngkarlıqdan monumental sənətə və teatr məkanına qədər genişlənən fərdi bədii dil
Rəngin qurduğu bədii dünya
Toğrul Fərman oğlu Nərimanbəyov 7 avqust 1930-cu ildə Bakıda anadan olub. 1950-ci ildə Bakı Rəssamlıq Məktəbini, 1955-ci ildə Litva Dövlət İncəsənət İnstitutunu bitirib. 1952-ci ildən bədii sərgilərdə iştirak edib. Onun yaradıcılıq fəaliyyəti rəngkarlıqla yanaşı monumental sənət və teatr tərtibatını da əhatə edib.
Nərimanbəyovun rəngkarlığında təsvir yalnız mövzunun təqdimatı ilə məhdudlaşmır. Rəng, forma və kompozisiya əsərin quruluşunu müəyyən edən əsas vasitələrdən birinə çevrilir. “Xəzər üzərində şəfəq”, “Baltika balıqçıları”, “Səttar Bəhlulzadə”, “Emalatxanada”, “Mahnı”, “Məhsuldarlıq”, “Polyaçka” və “Sevinc” kimi əsərlərdə müxtəlif həyat səhnələri və insan obrazları fərqli kompozisiya həlləri ilə təqdim olunur.
Azərbaycan həyatı və məkan
Azərbaycan təbiəti və gündəlik həyat Nərimanbəyovun yaradıcılığında mühüm mövzulardan biridir. “Göyçay bağlarında”, “Bahar yarmarkası”, “Narlar və armudlar”, “Çiçəklər”, “Köhnə çinar” və “Qız qalası” kimi əsərlərdə müxtəlif məkanların, təbiət elementlərinin və gündəlik həyatın obrazları rəngkarlıq vasitəsilə qurulur.
Abşeron, Göyçay, Zaqatala və Lənkəran kimi coğrafi məkanların onun yaradıcılığında görünməsi Azərbaycan mühitinin rəssam üçün yalnız fon deyil, təsvirin strukturunu formalaşdıran amillərdən biri olduğunu göstərir.
İnsan obrazı
İnsan fiquru Nərimanbəyovun yaradıcılığında ayrıca yer tutur. Portret və fiqur kompozisiyalarında insan yalnız konkret bir şəxsin təsviri kimi deyil, əsərin ümumi quruluşunda mühüm vizual element kimi meydana çıxır.
“Səttar Bəhlulzadə” və “Emalatxanada” kimi əsərlərdə sənətkarın insan obrazına yanaşması onun portret və fiqur təsvirini məkanla əlaqələndirdiyini göstərir. Burada obrazın xarakteri kompozisiyanın digər elementlərindən ayrılmır; insan, ətraf mühit və rəngkarlıq səthi vahid bədii quruluş daxilində təqdim olunur.
“Muğam” — milli mövzunun rəngkarlıqda ifadəsi
1965-ci ildə yaradılmış “Muğam” əsəri Nərimanbəyovun yaradıcılığında milli musiqi mövzusunun rəngkarlıq müstəvisində ifadə olunduğu mühüm nümunələrdəndir. Yağlı boya ilə kətan üzərində işlənmiş əsər hazırda Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin kolleksiyasında saxlanılır.
“Muğam”ın əhəmiyyəti yalnız mövzusunda deyil. Musiqi kimi zaman daxilində inkişaf edən bir sənət formasının rəngkarlıqda statik təsvirə çevrilməsi rəssam qarşısında ayrıca kompozisiya məsələsi yaradır. Nərimanbəyov bu mövzunu rəng, fiqur və ümumi kompozisiya quruluşu vasitəsilə həll edir.
Rəngkarlıqdan monumental məkana
Nərimanbəyovun yaradıcılıq xəttinin mühüm istiqamətlərindən biri rəngkarlıq səthindən daha böyük miqyaslı məkanlara keçiddir. Monumental sənət sahəsində Bakıda Kukla Teatrının zalındakı bədii panel və “Moskva” mehmanxanasındakı divar rəsmləri onun bu istiqamətdəki işləri sırasında göstərilir.
Bu mərhələdə rəssamın qarşısında artıq yalnız ayrıca bir tablo yaratmaq deyil, memarlıq məkanı ilə birbaşa əlaqədə olan bədii səth qurmaq məsələsi dayanır. Beləliklə, rəngkarlıqda formalaşan kompozisiya düşüncəsi daha geniş fiziki mühit daxilində yeni miqyas qazanır.
Teatr məkanı və genişlənən bədii dil
Teatr tərtibatı Nərimanbəyovun yaradıcılığının digər mühüm sahələrindən biridir. O, Fikrət Əmirovun “Nəsimi dastanı” xoreoqrafik poemasının, “Min bir gecə” baletinin və Qara Qarayevin “Qobustan kölgələri” baletinin səhnə tərtibatı üzərində çalışıb.
1974-cü ildə “Nəsimi dastanı”nın səhnə tərtibatına görə Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatına, 1980-ci ildə isə Fikrət Əmirovun “Min bir gecə” baletinin tərtibatına görə SSRİ Dövlət Mükafatına layiq görülüb.
Teatr onun üçün rəngkarlıq əsərinin başqa ölçüdə davamı deyil, məkan, işıq, hərəkət və səhnə quruluşunun birlikdə işlədiyi fərqli bədii mühit idi. Bu sahədəki fəaliyyəti onun rəngkarlıq təcrübəsinin məkan daxilində necə genişlənə bildiyini göstərir.
Sərgi coğrafiyasının genişlənməsi
Nərimanbəyovun yaradıcılığı zamanla Azərbaycan sərhədlərindən kənarda da təqdim olunub. Onun fərdi sərgiləri və beynəlxalq sərgi iştirakları Kuba, Hindistan, Polşa, Çexiya, Slovakiya, Almaniya, Fransa, İtaliya, Moskva və ABŞ kimi müxtəlif məkanları əhatə edib.
Bu coğrafiya onun yaradıcılığının müxtəlif sənət mühitlərində təqdim olunduğunu göstərir. Bununla yanaşı, əsərlərində Azərbaycan həyatına, təbiətinə və mədəni mühitinə müraciətin davam etməsi onun beynəlxalq sərgi coğrafiyası ilə milli mövzu arasında paralel xətt yaratmasına imkan verib.
Sənətkarın irsi
Nərimanbəyov Azərbaycan və SSRİ xalq rəssamı, Azərbaycan və SSRİ Dövlət mükafatları laureatı olub. O, 2000-ci ildə “İstiqlal” ordeni ilə, 2010-cu ildə isə Azərbaycan rəssamlığının inkişafındakı xidmətlərinə görə “Şərəf” ordeni ilə təltif edilib.
2013-cü ildə “Toğrul Nərimanbəyov: 1930–2013: rəngkarlıq, qrafika” adlı nəşr işıq üzü görüb. 104 səhifəlik nəşrin layihə müəllifi Çingiz Fərzəliyev, mətn müəllifi Əsmər Abdullayevadır. Toğrul Nərimanbəyov haqqında Möhbəddin Səmədin “Şux rənglərin təranəsi” və Əsəd Quliyevin “XX əsr Azərbaycan incəsənəti haqqında oçerklər” kitablarında da məlumatlar yer alır.
Toğrul Nərimanbəyov 2 iyun 2013-cü ildə Parisdə vəfat edib və Passy qəbiristanlığında dəfn olunub.
Rəngkarlıqdan monumental məkana uzanan irs
Toğrul Nərimanbəyovun yaradıcılıq yoluna bütöv şəkildə baxdıqda, rəssamın müxtəlif sənət sahələri arasında keçidlər yaratdığı görünür. Rəngkarlıqda formalaşan kompozisiya düşüncəsi monumental səthlərdə başqa miqyas alır, teatrda isə hərəkət və səhnə məkanı ilə əlaqələnir.
Bu baxımdan onun irsini yalnız ayrı-ayrı əsərlərin toplusu kimi deyil, təsvirin miqyasını daim genişləndirən bədii axtarış kimi oxumaq mümkündür. Tablo səthindən memarlıq və səhnə məkanına doğru hərəkət edən bu xətt Toğrul Nərimanbəyovun yaradıcılıq dünyasının əsas xüsusiyyətlərindən birini — sənətin müxtəlif formaları arasında əlaqə qurmaq imkanını — ortaya qoyur.
Art Space Gallery MEDIA
