Fazil İmamverdi oğlu Nəcəfov 16 fevral 1935-ci ildə Bakıda anadan olub. İlk peşəkar sənət təhsilini 1950–1955-ci illərdə Ə. Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində alıb. Burada görkəmli heykəltəraşlar Fuad Əbdürrəhmanov və Səlim Quliyevin sənət təcrübəsindən bəhrələnib. 1955-ci ildə V. İ. Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda təhsilini davam etdirib. Lakin diplom işi ilə bağlı yaranan fikir ayrılığından sonra diplom almadan institutu tərk edərək Bakıya qayıdıb. Sənətkarın öz müsahibəsində də danışdığı bu hadisə onun yaradıcılıq azadlığına və müstəqil bədii mövqeyinə sadiqliyinin mühüm göstəricisidir.
Fazil Nəcəfov Azərbaycan heykəltəraşlığında avanqard düşüncənin və modern plastik ifadənin görkəmli nümayəndələrindən biri kimi tanınıb. Onun yaradıcılığı ənənəvi heykəltəraşlıq prinsiplərinin yenidən şərhi, insan obrazının ümumiləşdirilməsi və fəlsəfi məzmunun plastik formalar vasitəsilə ifadəsi ilə səciyyələnir. 1988-ci ildə Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi, 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Xalq rəssamı fəxri adlarına layiq görülüb. 2020-ci ildə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə «Şöhrət» ordeni ilə təltif edilib.
Yaradıcılıq mövqeyi və bədii dilin formalaşması
Nəcəfovun yaradıcılıq yolu XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan təsviri sənətində fərdi ifadə vasitələrinin və yeni plastik axtarışların genişləndiyi dövrə təsadüf edir. 1950-ci illərin sonu və 1960-cı illərin əvvəllərində Bakıda formalaşan eksperimental sənət mühiti onun yaradıcılıq dünyagörüşünün müəyyənləşməsində mühüm rol oynayıb. Sənətkar ənənəvi realist təsvirin sərhədlərini aşaraq formanın sərbəst şərhinə, monumental kompozisiyaya və obrazın daxili məzmununa üstünlük verib.
Onun bədii dilinin formalaşmasında milli mədəniyyətin arxaik qatları ilə dünya heykəltəraşlığının təcrübəsi qarşılıqlı əlaqədə olub. Ogyüst Roden, Alberto Cakometti və Henri Mur kimi sənətkarların yaradıcılığında müşahidə olunan forma axtarışları ilə yanaşı, qədim Misir, Assuriya və Şumer mədəniyyətlərinin plastik ənənələrinə maraq Nəcəfovun sənət dünyasının mühüm istiqamətlərini təşkil edib.
Monumental həcm, yığcam kompozisiya, ümumiləşdirilmiş formalar və emosional gərginlik onun heykəltəraşlıq dilinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindəndir. Nəcəfov insan fiqurunun anatomik təfərrüatlarından daha çox obrazın xarakterini, mənəvi vəziyyətini və daxili enerjisini plastik vasitələrlə açmağa çalışıb.
Erkən əsərlər və insan obrazı
Sənətkarın erkən yaradıcılığında əmək insanı və müasir həyat mövzusu mühüm yer tutur. «Neftçi» əsəri bu mərhələnin diqqətəlayiq nümunələrindəndir. Nəcəfov Bakı neftçisinin obrazını yalnız əmək prosesinin iştirakçısı kimi deyil, güclü xarakterə və daxili iradəyə malik insan kimi təqdim edib. Əsərin bədii həllində zahiri qəhrəmanlıq təsvirindən daha çox insanın real həyat şəraiti və mənəvi vəziyyəti ön plana çıxır.
1965-ci ildə yaratdığı «Osvensim» əsəri isə sənətkarın erkən dövr yaradıcılığında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İkinci Dünya müharibəsinin faciəsinə həsr olunmuş relyefli daş sütunda ölümə məhkum edilmiş əsirlərin taleyi dramatik plastik ifadə vasitəsilə canlandırılır. Kompozisiyanın emosional gücü hadisələrin zahiri təsvirindən deyil, insan iztirabının ümumiləşdirilmiş obrazından qaynaqlanır. Əsərin sərt və faciəvi ifadə tərzi dövrün rəsmi sovet incəsənətində üstünlük təşkil edən qəhrəmanlıq və nikbinlik estetikasından fərqlənirdi.
«Köhnə Bakının motivləri» və insan talelərinin plastik ifadəsi
1970-ci illər Fazil Nəcəfovun yaradıcılığında yetkinləşmə və fərdi üslubunun daha aydın müəyyənləşməsi mərhələsi hesab olunur. «Gedən» (1971), «Tənha» (1973), «Səhrada» (1973), «İzdiham» (1973) və «Oyanış» (1978) kimi əsərlərində insanın daxili vəziyyəti, tənhalıq, həyatın sınaqları və cəmiyyət daxilində fərdin mövqeyi əsas mövzulara çevrilir. Bu əsərlər sonradan «Köhnə Bakının motivləri» silsiləsi ilə əlaqələndirilib.
Sənətkarın həmin dövrdə yaratdığı obrazlarda fərdi insan taleləri daha geniş ictimai və fəlsəfi məna qazanır. Fiqurların ümumiləşdirilməsi, kompozisiyanın daxili gərginliyi və plastik həllin dramatizmi insanın öz mühiti ilə münasibətini ifadə edir.
«Korlar» (1979, tunc) Nəcəfovun bu istiqamətdəki ən diqqətəlayiq əsərlərindən biridir. Bir-birinə sığınan və vahid kompozisiya yaradan fiqurlar insanın mənəvi vəziyyəti, ictimai mühit və mövcudluğun faciəvi tərəfləri haqqında düşüncələr doğurur. Əsər fiziki korluğun təsvirindən daha geniş məna daşıyan simvolik obraz kimi sənətkarın fəlsəfi düşüncəsini əks etdirir.
1979-cu ildə yaradılmış «Dövrün əks-sədası» kompozisiyasında da «kor bəşəriyyət» metaforası mühüm ideya vasitəsinə çevrilir. Fərdi obrazlar daha geniş ictimai və siyasi məzmunla əlaqələndirilir. Əsərin plastik quruluşu və ümumiləşdirilmiş fiqurları dövrün mənəvi problemlərinə sənətkarın münasibətini ifadə edir.
Daş, material və plastik forma
Daş Fazil Nəcəfovun yaradıcılığında yalnız texniki material deyil, bədii düşüncənin ifadəsində mühüm vasitədir. Sənətkar daşın, mərmərin, bürüncün və qranitin müxtəlif plastik imkanlarından istifadə edərək materialın fakturasını, rəngini və həcmini kompozisiyanın məzmununa uyğunlaşdırıb.
Nəcəfovun əsərlərində formanın sadələşdirilməsi və ümumiləşdirilməsi materialın təbii xüsusiyyətlərini daha aydın üzə çıxarır. Xarici detalların azaldılması obrazın ifadə gücünü zəiflətmir, əksinə, onun plastik bütövlüyünü və simvolik məzmununu gücləndirir.
«Dəvə» (1980), «Külək» (1980), «Səhər» (1982), «Dua edən» (1985) və «Həyat formulası» (1988) bu yanaşmanın səciyyəvi nümunələrindəndir. Həmin əsərlərdə forma ilə məzmun arasında üzvi əlaqə yaradılır, obrazlar konkret təsvir çərçivəsindən çıxaraq daha ümumiləşdirilmiş fəlsəfi məna qazanır.
«Zamanın oyunları» — tarix və insanlığın taleyi
Fazil Nəcəfovun yaradıcılığında «Zamanın oyunları» xüsusi konseptual əhəmiyyət daşıyan əsərlərdən biridir. Bu kompozisiya sənətkarın yaradıcılıq dünyasını, tarixi yaddaşa münasibətini və fəlsəfi düşüncə miqyasını bir araya gətirən mürəkkəb bədii sistem kimi diqqəti cəlb edir.
Əsərdə qədim Yunanıstan və Roma, Midiya və Manna kimi tarixi-mədəni sivilizasiyalara istinadlar, fatehlərin adları, fəlsəfi kəlamlar və simvolik obrazlar vahid bədii sistemdə birləşdirilir. Kompozisiyanın ideya məzmunu konkret tarixi hadisələrin təsvirindən daha genişdir. Burada hakimiyyət, zaman, insan ehtirasları və bəşəriyyətin taleyi haqqında düşüncələr ön plana çıxır.
Mürəkkəb plastik quruluş, simvolların qarşılıqlı əlaqəsi və tarixi assosiasiyalar əsərə çoxqatlı məna verir. «Zamanın oyunları» Nəcəfovun heykəltəraşlıq vasitəsilə geniş fəlsəfi və tarixi konsepsiya yaratmaq imkanlarını nümayiş etdirir.
Qara Qarayev abidəsi və monumental yaradıcılıq
Fazil Nəcəfovun monumental heykəltəraşlıq sahəsindəki ən mühüm əsərlərindən biri görkəmli Azərbaycan bəstəkarı Qara Qarayevin abidəsidir. 2014-cü il fevralın 3-də Bakıda, 28 May küçəsində açılışı keçirilən abidə sənətkarın monumental yaradıcılığında xüsusi yer tutur.
Nəcəfov bəstəkarın obrazını yaratmaq üçün çoxsaylı eskizlər və gips modellər üzərində işləyib. Abidənin müxtəlif səthlərində qurulan plastik həllər onu ənənəvi portret abidəsi çərçivəsindən çıxarır. Kompozisiyada Qara Qarayevin yaradıcılıq dünyası ilə bağlı Don Kixot və Məcnun obrazları, eləcə də bəstəkarın həyat və sənət yoluna işarə edən müxtəlif səhnələr yer alır.
Sənətkar bu əsərdə bəstəkarın yalnız zahiri portretini deyil, onun daxili aləmini, mənəvi dünyasını və yaradıcılıq miqyasını monumental forma vasitəsilə ifadə etməyə çalışıb. Abidə material, məkan və obraz arasında yaradılmış mürəkkəb əlaqənin mühüm nümunəsidir.
Beynəlxalq sənət mühitində
Fazil Nəcəfovun yaradıcılığı beynəlxalq müasir incəsənət mühitində də təqdim olunub. 2015-ci ildə 56-cı Venesiya Beynəlxalq İncəsənət Biennalesi çərçivəsində Azərbaycanın «Beyond the Line» adlı milli pavilyonunda iştirak edib. Rəsmi pavilyon arxivində onun adı Əşrəf Murad, Cavad Mircavadov, Tofiq Cavadov, Rasim Babayev, Hüseyn Haqverdi və Şamil Nəcəfzadə ilə birlikdə iştirakçılar sırasında göstərilir.
«Beyond the Line» ekspozisiyası sovet dövründə rəsmi ideoloji çərçivələrdən kənarda inkişaf etmiş, müstəqil bədii mövqeləri ilə seçilən Azərbaycan sənətkarlarının yaradıcılığına diqqət yönəldirdi. Nəcəfovun bu sərgidə iştirakı onun avanqard düşüncəsinin və fərdi plastik dilinin beynəlxalq auditoriyaya təqdim olunması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Yaradıcılıq irsinin sənət tarixində yeri
Fazil Nəcəfovun yaradıcılığı Azərbaycan heykəltəraşlığında ənənə ilə müasirliyin, milli bədii yaddaşla fərdi ifadə azadlığının qarşılıqlı əlaqəsini nümayiş etdirir. Onun əsərlərində insan taleyi, tarixi yaddaş, zaman və mövcudluq problemləri daşın, mərmərin və bürüncün plastik imkanları vasitəsilə yeni bədii məna qazanır.
Sənətkarın müstəqil yaradıcılıq mövqeyi, forma üzərində cəsarətli axtarışları və fəlsəfi məzmunlu kompozisiyaları XX əsr Azərbaycan modern heykəltəraşlığının inkişafında özünəməxsus istiqamət formalaşdırıb. Nəcəfovun sənət irsi yalnız müəyyən dövrün estetik meyillərini əks etdirmir; o, insanın daxili aləmi, tarixin dəyişkənliyi və zaman qarşısında fərdin mövqeyi haqqında düşünməyə imkan verən müstəqil bədii dünyadır.
Fazil Nəcəfov 11 iyul 2023-cü ildə Bakıda vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
