Elbəy Rzaquliyev 17 iyun 1926-cı ildə Bakıda anadan olub. 1941-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbinə daxil olub və 1946-cı ildə təhsilini başa vurub. Həmin il Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun rəssamlıq fakültəsində təhsilini davam etdirərək 1953-cü ildə institutu bitirib. Elə həmin ildən “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında rəssam kimi fəaliyyətə başlayıb.
Rəssamın yaradıcılığı Azərbaycan təsviri sənətində rəngkarlıq, qrafika və kino rəssamlığını birləşdirən çoxşaxəli bədii təcrübə kimi səciyyələnir. 1964-cü ildə Əməkdar incəsənət xadimi, 1977-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq rəssamı fəxri adlarına layiq görülüb. 1974-cü ildə SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının diplomunu alıb, 1986-cı ildə Dövlət mükafatına layiq görülüb. 1998-ci ildə “Şöhrət” ordeni ilə təltif edilib. 1977–1987-ci illərdə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı İdarə Heyətinin katibi olub.
Rəssamlıq düşüncəsinin iki istiqaməti
Elbəy Rzaquliyevin yaradıcılığında rəngkarlıq və kino rəssamlığı bir-birindən təcrid olunmuş sahələr deyil. Bu iki istiqamət onun kompozisiya quruluşuna, məkan duyumuna, obrazların yerləşdirilməsinə və vizual ritmə yanaşmasında qarşılıqlı şəkildə tamamlanır. Rəssamlıq əsərlərində müşahidə olunan kadr dəqiqliyi və məkanın dramaturji təşkili kino təcrübəsinin təsirini göstərir. Eyni zamanda, rəng və forma ilə işləmək bacarığı onun ekran üçün hazırladığı bədii mühitlərə fərdi ifadə xüsusiyyəti qazandırır.
Rzaquliyevin bədii dili mövzunun xarici təsvirindən daha çox onun daxili quruluşunu üzə çıxarmağa yönəlir. Kompozisiyada tarazlıq, rəng münasibətlərində ölçü və təsvir elementlərinin qarşılıqlı əlaqəsi onun yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindəndir.
Abşeron və İçərişəhər: məkanın bədii yaddaşı
Bakının tarixi mühiti, İçərişəhərin memarlıq quruluşu və Abşeronun özünəməxsus landşaftı rəssamın yaradıcılığında mühüm yer tutur. “Şirvanşahlar sarayı”, “Mavi eyvan”, “Bakıda qədim küçə”, “Abşeronda qədim hamam” və “Abşeron” kimi əsərlərdə məkan yalnız təsvir obyekti kimi deyil, tarixi yaddaşı və yerli həyat tərzini özündə daşıyan bədii mühit kimi təqdim olunur.
Rəssam memarlıq formalarının ritmini, divarların fakturasını, küçələrin perspektivini və işığın səthlər üzərində yaratdığı dəyişiklikləri diqqətlə müşahidə edir. Bu əsərlərdə Abşeronun təbiəti ilə insanın qurduğu yaşayış məkanı arasında vizual əlaqə formalaşır. Tarixi memarlıq və gündəlik həyat elementləri kompozisiyada vahid bədii məkanın hissələrinə çevrilir.
İnsan obrazı və əmək mövzusu
Elbəy Rzaquliyevin yaradıcılığında insan obrazı və əmək mövzusu ayrıca istiqamət təşkil edir. “Daşkəsənin gənc inşaatçıları”, “Əli Bayramlı DRES-i”, “İnsanların torpağı”, “Montajçılar” və “Əmək adamları” əsərlərində insanın fəaliyyət göstərdiyi mühit, əmək prosesi və kollektiv həyatın ritmi təsvirin əsas məzmununu müəyyənləşdirir.
Bu əsərlərdə insan yalnız müəyyən peşənin nümayəndəsi kimi deyil, dəyişən ictimai mühitin fəal iştirakçısı kimi təqdim olunur. Rəssam fiqurların yerləşdirilməsinə, jestlərə və kompozisiyanın ümumi hərəkətinə xüsusi diqqət yetirir. “Ana” əsərində isə insan obrazı daha fərdi və emosional müstəvidə açılır.
Səfər silsilələri və fərqli mədəniyyətlərin təsviri
Rzaquliyevin müxtəlif ölkələrə səfərləri onun mövzu və təsvir dairəsini genişləndirib. “Meksikalı qızlar”, “Meksika insanları” və “Tac-Mahal” kimi əsərlərdə fərqli coğrafi və mədəni mühitlərin xarakterik xüsusiyyətləri rəssamın şəxsi müşahidələri əsasında şərh olunur.
“Yaponiya silsiləsi”ndə isə məkanın quruluşu, memarlıq detalları və gündəlik həyatın vizual elementləri xüsusi diqqət çəkir. Rəssam fərqli mədəniyyətləri yalnız etnoqrafik maraq predmeti kimi deyil, özünəməxsus estetik quruluşa malik bədii mühitlər kimi təqdim edir. Bu əsərlərdə müşahidə, kompozisiya və rəng duyumu bir-birini tamamlayır.
Natürmort: əşyanın forması və rəng münasibətləri
Natürmortlar Elbəy Rzaquliyevin rəngkarlıq təfəkkürünün mühüm tərəflərini üzə çıxarır. “Qırmızı və ağ qızılgüllər”, “Ağ qızılgüllər”, “Qərənfillər”, “Bənövşələr və qərənfillər”, “Şərq natürmortu” və “Şərq silahları” əsərlərində əşyaların forması, səthlərin fakturası və rənglərin qarşılıqlı münasibəti əsas ifadə vasitələrinə çevrilir.
Bu kompozisiyalarda predmetlər sadəcə məişət əşyaları və ya çiçəklər kimi təqdim edilmir. Onların məkan daxilində yerləşməsi, işıqla münasibəti və rəng kontrastları əsərin ümumi bədii quruluşunu müəyyən edir. Rəssamın natürmortlarında forma və rəng arasındakı tarazlıq təsvirin sakit, lakin diqqətlə qurulmuş ritmini yaradır.
Kino rəssamlığı: ekran məkanının qurulması
Elbəy Rzaquliyevin yaradıcılığında kino rəssamlığı xüsusi yer tutur. 1953-cü ildən “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında fəaliyyət göstərən sənətkar müxtəlif filmlərin bədii tərtibatında iştirak edib. “Onun böyük ürəyi”, “Ögey ana”, “Telefonçu qız”, “Uşaqlığın son gecəsi”, “Gün keçdi”, “Tütək səsi” və “Arxadan vurulan zərbə” filmləri onun kino rəssamlığı fəaliyyətinin mühüm nümunələri sırasında göstərilir.
Kino üçün yaradılan bədii mühit filmin hadisələrinin baş verdiyi məkan olmaqla yanaşı, obrazların xarakterini və dramaturji münasibətləri də ifadə edir. Rzaquliyevin ekran tərtibatında məkanın kompozisiyası, əşyaların seçimi, rəng həlli və işıq münasibətləri vizual bütövlüyün formalaşmasına xidmət edir. Rəssamın təsviri sənətdə qazandığı təcrübə ekran məkanının qurulmasına fərdi yanaşma gətirir.
Yaradıcılıq irsinin sənət tarixində yeri
Elbəy Rzaquliyevin yaradıcılığı Azərbaycan təsviri sənətinin müxtəlif sahələri arasında əlaqələrin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Onun rəngkarlıq və qrafika əsərləri ilə kino rəssamlığı təcrübəsi vahid peşəkar dünyagörüşünün fərqli ifadə formalarıdır. Bu irs Azərbaycan şəhər mühitinin, insan obrazlarının, əmək həyatının və müxtəlif mədəniyyətlərin bədii təsvirini əhatə edir.
Rzaquliyevin sənətində müşahidənin dəqiqliyi, kompozisiya intizamı və vizual ifadə vasitələrinə həssas münasibət əsas xüsusiyyətlər kimi seçilir. Onun yaradıcılığı Azərbaycan rəssamlığında və kino sənətində formalaşmış bədii ənənələrin qarşılıqlı əlaqəsini nümayiş etdirir.
Elbəy Rzaquliyev 15 sentyabr 2007-ci ildə Bakıda vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
