Həyatı və sənət təhsili
Bəhruz Şirəlibəy oğlu Kəngərli 22 yanvar 1892-ci ildə Naxçıvanda anadan olmuşdur. Azərbaycan təsviri sənətinin görkəmli nümayəndələrindən olan rəssam 1910–1915-ci illərdə Tiflisdə Qafqaz İncəsənətini Təşviq Cəmiyyətinin nəzdində fəaliyyət göstərən Rəssamlıq və Heykəltəraşlıq Məktəbində təhsil almışdır. Onun müəllimləri sırasında tanınmış rəssam Oskar Şmerlinq də olmuşdur.
Kəngərlinin yaradıcılıq fəaliyyəti cəmi yeddi il davam etsə də, bu müddətdə rəssam müxtəlif janr və mövzuları əhatə edən zəngin irs yaratmışdır. Portret, mənzərə, qrafika, satirik təsvirlər və teatr rəssamlığı onun yaradıcılığının əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Portret sənəti və fərdi xarakter
Bəhruz Kəngərlinin portret yaradıcılığı realist müşahidəyə və insanın fərdi xüsusiyyətlərinin təsvirinə əsaslanır. Rəssam obrazın zahiri görünüşü ilə kifayətlənmir, onun xarakterini və daxili vəziyyətini vizual ifadə vasitələri ilə açmağa çalışırdı.
Əsəd ağa Kəngərlinin portreti, Nazlı xanım Tahirovanın portreti, Mirzə Məhəmməd Zamanbəyovun portreti, Mirzə Heydər Nəsirbəyovun portreti və Kərbəlayı Heydərin portreti bu istiqamətin diqqətəlayiq nümunələrindəndir. Müxtəlif peşə və sosial mühitlərə mənsub şəxslərin təsviri rəssamın insan obrazına geniş marağını göstərir.
“Qaçqınlar” silsiləsi — tarixi mövzunun bədii təcəssümü
1918–1920-ci illərdə yaradılmış “Qaçqınlar” silsiləsi Kəngərlinin yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Bu əsərlərdə doğma yurdlarından didərgin düşərək Naxçıvana sığınmış insanların portretləri əks olunmuşdur. Silsiləyə “Qaçqın qız”, “Qaçqın oğlan”, “Qaçqın qadın”, “Yurdsuz ailə” və digər əsərlər daxildir.
Rəssamın bu mövzuya müraciəti tarixi hadisələrin insan talelərində yaratdığı nəticələri təsviri sənət vasitəsilə qeydə almaq baxımından əhəmiyyətlidir. Portretlərdə fərdi simalar, geyim və üz cizgiləri vasitəsilə insanların yaşadığı çətinliklərə diqqət yönəldilir. Bu əsərlərin sənədli dəyəri onların bədii ifadə xüsusiyyətləri ilə tamamlanır.
Mənzərə və memarlıq təsvirləri
Mənzərə janrı Kəngərlinin yaradıcılığında aparıcı istiqamətlərdən biridir. Naxçıvanın təbiəti, dağları, yaşayış məntəqələri və tarixi abidələri onun əsərlərində geniş əksini tapmışdır.
“Şəlalə”, “Dağlıq mənzərə”, “İlanlı dağ ay işığında”, “Günəş batarkən”, “Ağrı dağı”, “Köhnə qala”, “Əliabad kəndində darvaza”, “Yamxana kəndinə gedən yol” və “Əshabi-kəhf dağı” rəssamın mənzərə yaradıcılığını səciyyələndirən əsərlər sırasındadır. “Möminə Xatun türbəsi” isə onun memarlıq abidələrinə marağını göstərən nümunələrdəndir.
Bu əsərlərdə təbiət və memarlıq motivləri müşahidəyə əsaslanan realist yanaşma ilə təqdim edilir. Rəssamın rəng duyumu və kompozisiya quruluşu təsvir olunan məkanların özünəməxsus görünüşünü qoruyur.
Qrafika, satirik təsvirlər və teatr rəssamlığı
Kəngərlinin yaradıcılığı yalnız portret və mənzərə janrları ilə məhdudlaşmırdı. O, məişət səhnələri, satirik rəsmlər və qrafik əsərlər də yaratmışdır. “Qoca kişi”, “Toy” və “Elçilik” kimi əsərləri gündəlik həyat mövzularına marağını əks etdirir.
Rəssam milli teatr sənətinin inkişafında da iştirak etmişdir. 1910-cu illərdə Naxçıvan teatrında Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər”, Mirzə Fətəli Axundzadənin “Hacı Qara” və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Pəri-cadu” əsərlərinin səhnə tərtibatı və geyim eskizləri üzərində çalışmışdır. Bu fəaliyyət onun təsviri sənətin müxtəlif sahələrində işləmək bacarığını nümayiş etdirir.
Sərgilər və yaradıcılıq irsi
1914-cü ilin iyununda Naxçıvanda təşkil edilən sərgi Kəngərlinin əsərlərinin geniş ictimaiyyətə təqdim olunması baxımından mühüm hadisə olmuşdur. 1921-ci ildə Azərbaycanda keçirilən böyük sərgidə isə rəssamın 500-dən artıq əsəri nümayiş etdirilmişdir.
Mənbələrdə Kəngərlinin yaradıcılıq irsinin ümumi həcmi təxminən 2000 əsər kimi göstərilir. Bu rəqəm onun müxtəlif janrlarda yaratdığı əsərlərin ümumi sayına dair qiymətləndirmədir; günümüzə gəlib çatan və muzeylərdə qorunan əsərlərin sayı ilə eyniləşdirilməməlidir.
Rəssamın əsərləri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində, Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyində, Moskva Dövlət Tarix Muzeyində və şəxsi kolleksiyalarda qorunur. Onun yaradıcılığının tədqiqi və təbliği baxımından Naxçıvanda yaradılmış Bəhruz Kəngərli Muzeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Muzey 22 may 2001-ci ildə yaradılmış, 18 iyun 2002-ci ildə açılmışdır. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin məlumatına əsasən, muzeydə 1300-dən çox eksponat, o cümlədən rəssamın 61 orijinal əsəri nümayiş etdirilir.
Bədii irsin sənət tarixində yeri
Bəhruz Kəngərlinin yaradıcılığı Azərbaycan realist dəzgah boyakarlığının təşəkkülü, portret və mənzərə janrlarının inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Onun portretlərində insanın fərdi xarakteri, mənzərələrində Naxçıvanın təbii və memarlıq mühiti, “Qaçqınlar” silsiləsində isə tarixi hadisələrin fərdi talelərdə əks-sədası ön plana çıxır.
Rəssamın sənət irsi XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan cəmiyyətinin həyatına, Naxçıvanın mədəni mühitinə və təsviri sənətdə realist ifadə imkanlarının genişlənməsinə dair dəyərli materialdır. Kəngərlinin müxtəlif janrlarda yaratdığı əsərlər onun müşahidə qabiliyyətini, mövzuya həssas münasibətini və fərdi bədii yanaşmasını nümayiş etdirir.
Bəhruz Kəngərli 7 fevral 1922-ci ildə Naxçıvanda vəfat etmişdir. Qısa, lakin məhsuldar yaradıcılıq yolu ilə Azərbaycan təsviri sənətində özünəməxsus mövqe qazanmışdır.
Art Space Gallery MEDIA
