Həyatı və sənət yolunun başlanğıcı
Cəlal Məhərrəm oğlu Qaryağdı (1914–2001) Azərbaycan heykəltəraşlığının görkəmli nümayəndələrindən biri, Azərbaycan SSR Xalq rəssamıdır. Şuşada anadan olan sənətkar böyük xanəndə Cabbar Qaryağdıoğlunun qardaşı oğlu idi.
Qaryağdı Bakıda Rəssamlıq Məktəbində təhsil alıb, daha sonra Tbilisi Rəssamlıq Akademiyasında sənət hazırlığını davam etdirib. Təhsil illəri barədə mənbələrdə fərqli məlumatlar mövcuddur. 1930-cu illərdə mətbuatda rəssam kimi çalışıb və pedaqoji fəaliyyət göstərib. Erkən yaradıcılığında portret və barelyef üzərində işləyən sənətkar sonrakı illərdə monumental heykəltəraşlığın əsas nümayəndələrindən birinə çevrilib.
Monumental heykəltəraşlıq və ictimai məkan
Cəlal Qaryağdının yaradıcılığında monumental-dekorativ heykəltəraşlıq aparıcı yer tutur. Onun əsərlərində kompozisiyanın yığcamlığı, plastik formanın ifadəliliyi və milli kolorit diqqət çəkir.
1958-ci ildə Bakıda ucaldılmış Mirzə Ələkbər Sabirin heykəli sənətkarın monumental irsinin mühüm nümunələrindəndir. Memarlar Ə. İsmayılov və Q. Əlizadə ilə əlaqələndirilən abidədə şairin obrazı yığcam kompozisiya və ifadəli plastik həll vasitəsilə təqdim olunur. Əsərin şəhər mühiti ilə əlaqəsi onun ictimai məkanda qavranılmasında mühüm rol oynayır.
Qaryağdının digər monumental əsərləri arasında Nəriman Nərimanovun Bakıda ucaldılmış heykəli və Həzi Aslanovun Lənkərandakı abidəsi də yer alır. Bu əsərlərdə tarixi şəxsiyyətlərin obrazları monumental formanın imkanları vasitəsilə ictimai yaddaşın bir hissəsinə çevrilir.
Portret və memorial yaradıcılıq
Portret janrı Qaryağdının yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindəndir. O, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Bülbül, Niyazi və Cahangir Cahangirov kimi musiqi xadimlərinin büstlərini yaradıb. Həzi Aslanov və Adil Quliyev kimi hərbi şəxsiyyətlərin obrazlarına müraciəti isə qəhrəmanlıq mövzusunun onun yaradıcılığındakı yerini göstərir.
Səməd Vurğunun abidəsi və məzarüstü əsəri, eləcə də Yusif Məmmədəliyevin Ordubaddakı abidəsi Qaryağdının memorial yaradıcılığının diqqətəlayiq nümunələridir. “Zəmanəmizin Koroğlusu”, “Fərhad dağı çapır” və “Köhnə neft mədənlərində” kimi barelyeflərdə əmək, qəhrəmanlıq və ictimai həyat mövzuları relyef kompozisiyaları vasitəsilə işlənib.
Bədii üslub və plastik düşüncə
Qaryağdının əsərlərində kompozisiya bütövlüyü, plastik formanın ifadəliliyi və obrazın fərdi xüsusiyyətlərinin vurğulanması əsas bədii cəhətlərdəndir. Portretlərində zahiri oxşarlıqla yanaşı, təsvir edilən şəxsin xarakterini ifadə etmək cəhdi də mühüm yer tutur. Monumental əsərlərində isə fiqurun quruluşu, ətraf məkanla münasibəti və kompozisiyanın tarazlığı diqqətəlayiqdir.
Sənətkarın yaradıcılığı sovet dövrünün monumental sənət ənənələri və ictimai sifarişləri ilə bağlıdır. Bu tarixi kontekst onun irsinin qiymətləndirilməsində nəzərə alınmalıdır. Eyni zamanda, əsərlərin plastik həlli, janr müxtəlifliyi və obrazların fərdi xüsusiyyətləri Qaryağdının Azərbaycan heykəltəraşlığının inkişafındakı rolunu müəyyənləşdirən cəhətlərdəndir.
Fəxri adları və sənət irsi
Cəlal Qaryağdı 1954-cü ildə Azərbaycan SSR-in Əməkdar incəsənət xadimi, 1960-cı ildə isə Azərbaycan SSR Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb. O, yaradıcılığı ilə yanaşı, pedaqoji fəaliyyəti vasitəsilə də Azərbaycan heykəltəraşlıq məktəbinin inkişafına töhfə verib.
Onun monumental abidələri, portretləri və relyef kompozisiyaları XX əsr Azərbaycan heykəltəraşlığının janr və üslub müxtəlifliyini əks etdirir. Qaryağdının əsərləri milli sənət tarixinin öyrənilməsi və ictimai məkanın bədii irsinin qorunması baxımından əhəmiyyətini saxlayır.
Cəlal Qaryağdı 2001-ci il yanvarın 1-də Bakıda vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
