Sənət yolunun başlanğıcı və formalaşması
Ucal Həsən oğlu Haqverdiyev 9 iyun 1960-cı ildə Bakıda, rəssam Həsən Haqverdiyevin ailəsində anadan olub. 1975–1979-cu illərdə Ə. Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində, 1979–1984-cü illərdə isə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun rəssamlıq-qrafika fakültəsində təhsil alıb.
1985-ci ildə rəssam gənclər birliyinə daxil olub, 1987-ci ildən respublika və ümumittifaq sərgilərində iştirak etməyə başlayıb. 1988–1991-ci illərdə SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının təqaüdçüsü olub, 1997-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqına üzv qəbul edilib. Bu mərhələlər onun peşəkar yaradıcılıq yolunun və sərgi fəaliyyətinin əsas bioqrafik göstəricilərindəndir.
Mədəni ənənələr və bədii axtarışlar
Ucal Haqverdiyevin yaradıcılığında müxtəlif tarixi dövrlərə və mədəniyyətlərə məxsus təsvir ənənələri ilə əlaqə diqqət çəkir. Antik yunan və Roma sənəti, Bibliya süjetləri, Bizans freskaları, ikona ənənəsi və Avropa modernizminin müxtəlif istiqamətləri onun bədii maraq dairəsini formalaşdıran mənbələr sırasındadır. Şərq təsviri sənətinin estetikası da bu yaradıcılıq axtarışlarında mühüm yer tutur.
Bu müxtəlif mənbələr Haqverdiyevin sənətini yalnız bir üslub çərçivəsində izah etməyin çətinliyini göstərir. Onun əsərlərində fərqli bədii ənənələrin necə qarşılıqlı əlaqəyə girdiyini araşdırmaq üçün obraz quruluşu, rəng münasibətləri, kompozisiya və simvolik elementlər birlikdə nəzərdən keçirilməlidir. Belə yanaşma rəssamın fərdi bədii düşüncəsinin xüsusiyyətlərini daha dərindən anlamağa imkan verir.
Mövzu müxtəlifliyi və obrazlar aləmi
Haqverdiyevin əsərlərinin adları onun geniş mövzu dairəsini əks etdirir. “Müqəddəs İeronim”, “Madonna” və “Misirə uçuş” dini təsvir ənənəsi ilə bağlı mövzuları, “Şərq motivləri” və “Şərq gözəllikləri” Şərq obrazlarına yönələn marağı, “Atelyedə”, “Şəhər” və “Göldə gəzinti” isə gündəlik həyat və məkan motivlərini əhatə edir. “Caz” əsəri musiqi mövzusunun da rəssamın yaradıcılıq dairəsində yer aldığını göstərir.
“Madonna” əsəri 1995-ci ilə aiddir. Kətan üzərində yağlı boya ilə işlənmiş əsərin ölçüləri 60 × 50 santimetrdir. “Müqəddəs İeronim” əsəri də kətan üzərində yağlı boya ilə işlənib, ölçüləri 139 × 188 santimetrdir. Bu əsərin yaradılma tarixi ilə bağlı mənbələrdə fərqli məlumatlar olduğundan dəqiq il göstərilmir.
Rəssamın mövzu seçimində dini süjetlərlə gündəlik həyat təsvirlərinin yanaşı mövcudluğu onun yaradıcılığını yalnız bir istiqamət üzrə təsnif etməyə imkan vermir. Bu əsərlər arasında əlaqələri araşdırmaq üçün mövzudan əlavə kompozisiya, obrazların təqdimatı, rəng münasibətləri və simvolik elementlər də nəzərə alınmalıdır.
Monumental rəngkarlıq və dini məkan
2000–2004-cü illərdə Haqverdiyev Bakıda yerləşən Mixail Arxangel kilsəsinin bədii tərtibatı və divar rəsmləri üzərində çalışıb. Bu fəaliyyət onun yaradıcılığında monumental sənətin xüsusi yerini göstərir. Kilsə interyerində rəngkarlıq müstəqil tablo çərçivəsindən kənara çıxaraq memarlıq məkanı və dini mühitlə birbaşa əlaqədə formalaşır.
Rəssamın vəfatından sonra yarımçıq qalan işlər həyat yoldaşı, rəssam Yelena Haqverdiyeva tərəfindən davam etdirilib. Bu mərhələ Haqverdiyevin monumental irsinin həm yaradıcılıq, həm də qorunma və davam etdirilmə baxımından ayrıca araşdırılmasının vacibliyini göstərir.
“Labirint” qrupu və yaradıcılıq sərhədlərinin genişlənməsi
Haqverdiyev “Labirint” yaradıcı qrupunun fəaliyyətində iştirak edib və 2000-ci ildə qrupla birlikdə “Humay” mükafatına layiq görülüb. 1998–1999-cu illərdə land-art layihəsində iştirakı onun yaradıcılıq təcrübəsinin ənənəvi dəzgah rəngkarlığı ilə məhdudlaşmadığını göstərən mühüm məqamdır.
Land-art sənət əsərinin təbiət və ətraf mühitlə münasibətini ön plana çıxarır. Haqverdiyevin bu istiqamətdə iştirakı onun fərqli ifadə formalarına marağını göstərir. Layihənin konkret əsərləri və sənədləri əsasında daha ətraflı təhlil aparmaq isə bu mərhələnin rəssamın ümumi yaradıcılığındakı yerini dəqiqləşdirməyə imkan verər.
İrsin müasir təqdimatı
2022-ci ildə Ucal Haqverdiyevin yaradıcılığına həsr olunmuş “Mövcudluqda ünsiyyət” adlı retrospektiv sərgi keçirilib. Dövlət və şəxsi kolleksiyalardan toplanmış təxminən 250 rəngkarlıq və qrafika əsəri ilə yanaşı, eskizlər, albom qeydləri, şeirlər, fotoşəkillər və şəxsi əşyalar da nümayiş etdirilib.
Sərgi rəssamın irsini yalnız tamamlanmış əsərlər vasitəsilə deyil, onun yaradıcılıq prosesinə aid müxtəlif materiallar əsasında da nəzərdən keçirmək imkanı yaradıb. Əsərlərin tarixləndirilməsi, müxtəlif dövrlərinin müqayisəli təhlili və monumental işlərinin sənədləşdirilməsi gələcək tədqiqatlar üçün əhəmiyyətli istiqamətlər olaraq qalır.
Fərdi bədii mövqenin əhəmiyyəti
Ucal Haqverdiyevin yaradıcılığı müasir Azərbaycan rəngkarlığının müxtəlif bədii ənənələr və ifadə vasitələri ilə əlaqəsini araşdırmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Dini təsvirlər, Şərq motivləri, gündəlik həyat səhnələri və monumental rəngkarlıq onun sənət dünyasının bir-birini tamamlayan, eyni zamanda fərqli təhlil tələb edən istiqamətləridir.
Haqverdiyevin sənətinə verilən qiymət yalnız mövzu və təsir dairəsinin genişliyi ilə məhdudlaşmamalıdır. Əsas məsələ bu mənbələrin onun əsərlərində hansı fərdi bədii həllərə çevrildiyini müəyyənləşdirməkdir. Məhz bu yanaşma rəssamın irsini Azərbaycan incəsənətinin XX əsrin sonundakı inkişafı kontekstində daha dəqiq dəyərləndirməyə imkan verir.
Ucal Haqverdiyev 18 dekabr 2004-cü ildə Bakıda vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
