Reyhan İbrahim qızı Topçubaşova 15 dekabr 1905-ci ildə Qubada anadan olub. İlkin təhsilini Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin açdığı Qızlar məktəbində alıb. Musiqiyə maraq göstərən rəssam 1923-cü ildə konservatoriyanın fortepiano sinfinə qəbul olunsa da, təhsilini başa çatdıra bilməyib. 1931–1935-ci illərdə Əzim Əzimzadənin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda təhsil alıb. Əsərləri 1936-cı ildən respublika sərgilərində nümayiş etdirilib. 1943-cü ildə Azərbaycan SSR-in Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülüb.
Şəhər həyatının rəngkarlıqda təsviri
Topçubaşovanın yaradıcılığında şəhər mühiti və gündəlik həyat xüsusi yer tutur. Onun “Köhnə Bakı küçəsi” əsəri bu baxımdan əhəmiyyətli nümunədir. 1935-ci ildə çəkilmiş tabloda iki dükan arasından keçən küçə, daş döşənmiş yol, oynayan uşaqlar və məktub yazdıran şəxslər təsvir olunur. Qəhvəyi və boz rənglərin üstünlüyü kompozisiyaya təmkinli kolorit verir. Rəssam şəhəri yalnız memarlıq məkanı kimi deyil, insanların gündəlik fəaliyyətinin baş verdiyi canlı mühit kimi təqdim edir.
“Köhnə bazar”, “Toy” və “Küçə” kimi əsərlərində də məişət mövzusu rəngkarlığın əsas istiqamətlərindən biri kimi görünür. Bu tabloların mövzu dairəsi sənətkarın diqqətini ictimai həyatın müxtəlif səhnələrinə yönəltdiyini göstərir.
Portret və mənzərə janrları
Reyhan Topçubaşovanın yaradıcılığı şəhər və məişət səhnələri ilə məhdudlaşmır. O, portret janrında da fəaliyyət göstərib. Mirzə Ələkbər Sabirin və balerina Qəmər Almaszadənin portretləri rəssamın insan simasının təsvirinə marağını əks etdirən əsərlər sırasındadır. Xüsusilə Qəmər Almaszadənin portreti onun yaradıcılığının tanınan nümunələrindən biri kimi qeyd olunur.
Mənzərə rəngkarlığında Abşeron təbiəti mühüm yer tutur. “Qız qalası”, “Dəniz”, “Mərdəkanın görünüşü” və “Gecə vaxtı dənizin mənzərəsi” kimi əsərlərində rəssam şəhər memarlığına, sahil mənzərələrinə və təbiətin müxtəlif vəziyyətlərinə müraciət edib. Bu istiqamət onun yaradıcılığının mövzu və janr baxımından genişliyini göstərir.
Rəngkarlıqdan teatr və səhnə geyiminə
Topçubaşovanın fəaliyyəti dəzgah rəngkarlığı ilə yanaşı, tətbiqi və səhnə sənətini də əhatə edib. O, mahnı və rəqs ansamblları üçün geyim eskizləri hazırlayıb. Bu işlər rəssamın milli geyim ənənələrinə və onların səhnə təqdimatına marağını nümayiş etdirir.
Onun sənət irsi müxtəlif yaradıcılıq sahələrinin qarşılıqlı əlaqəsi baxımından da diqqətəlayiqdir: rəngkarlıq, portret, mənzərə və geyim eskizləri bir sənətkarın fəaliyyətində birləşir.
Azərbaycan təsviri sənətində yeri
Reyhan Topçubaşovanın yaradıcılığı XX əsr Azərbaycan rəngkarlığında şəhər həyatının, məişət səhnələrinin və Abşeron təbiətinin təsviri ilə seçilir. O, müxtəlif janrlarda işləməklə yanaşı, Azərbaycan təsviri sənətinin təşkilati həyatında da iştirak edib və 1940-cı illərdə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının idarə heyətində rəhbər vəzifə tutub.
Onun əsərlərinin öyrənilməsi rəssamın fərdi yaradıcılıq xüsusiyyətlərini, dövrün gündəlik həyatının təsvirini və Azərbaycan rəngkarlığının inkişaf istiqamətlərini daha dərindən anlamağa imkan verir.
Reyhan Topçubaşova 5 mart 1970-ci ildə Bakıda vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
