Rəngkarlıq, mozaika və monumental-dekorativ sənətin bədii ifadəsi
Oqtay Yusif oğlu Şıxəliyev 3 sentyabr 1931-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. Azərbaycanın görkəmli rəssamı, Xalq rəssamı Oqtay Şıxəliyev rəngkarlıq və monumental-dekorativ sənət sahələrində yaratdığı əsərlərlə milli təsviri sənət tarixində özünəməxsus yer tutmuşdur. Onun yaradıcılığı dəzgah rəngkarlığından mozaika və freskaya, ictimai binaların bədii tərtibatından dekorativ-tətbiqi sənətə qədər geniş sahəni əhatə edir.
Peşəkar məktəb və yaradıcılığın formalaşması
Oqtay Şıxəliyev 1947–1952-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində təhsil almışdır. 1952–1958-ci illərdə isə Leninqradda V. İ. Muxina adına Ali Bədii-Sənaye Məktəbinin bədii keramika şöbəsində dekorativ-tətbiqi sənət ixtisası üzrə təhsilini davam etdirmişdir.
1957-ci ildə Ümumittifaq Gənclər Festivalı çərçivəsində keçirilən sərgidə dekorativ sənət sahəsində birinci mükafata layiq görülmüşdür. 1960-cı ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqına üzv qəbul edilməsi onun peşəkar fəaliyyətində mühüm mərhələ olmuşdur. Sonrakı illərdə pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olaraq təcrübəsini gənc rəssamlarla bölüşmüşdür.
Monumental sənət və mozaikanın dili
1960-cı illərdən etibarən monumental-dekorativ sənət Şıxəliyevin yaradıcılığında mühüm istiqamətə çevrilmişdir. O, mozaika, freska və digər dekorativ vasitələrdən istifadə etməklə ictimai binaların memarlıq quruluşuna uyğun bədii kompozisiyalar yaratmışdır. Bu əsərlərdə rəng və forma yalnız təsvir vasitəsi deyil, həm də memarlıq mühitinin bütövlüyünü tamamlayan elementlər kimi çıxış edir.
Rəssamın monumental işləri Bakı Dövlət Sirki, Məişət Kondisionerləri Zavodu, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 18 nömrəli məktəb və “Uşaq dünyası” univermağı kimi obyektlərlə əlaqələndirilir. Hacıbala Rəcəbovla birgə hazırladığı kompozisiyalar da bu sahədəki fəaliyyətinin mühüm hissəsini təşkil edir. Onların 1978-ci ildə Azərneft Hesablama Mərkəzi, 1981-ci ildə Dövlət Rayon Elektrik Stansiyası üçün həyata keçirdikləri işlər, eləcə də 1980-ci ildə Yeni Bakı Ayaqqabı Fabrikinin fasadı üçün hazırlanmış kompozisiya monumental sənətin ictimai məkanla əlaqəsini nümayiş etdirir. Sonuncu layihədə Yusif Hüseynov da iştirak etmişdir.
1987-ci ildə Bakı Dərin Özüllər Zavodunun fasadı üçün yaradılmış “Göy qurşağı” mozaikası və 1988-ci ildə keçmiş “Ozon” zavodunun həyətindəki “Yallı” kompozisiyası rəssamın mozaika sənətinə verdiyi töhfələr sırasındadır. Bu əsərlərdə ritm, rəng münasibətləri və dekorativ quruluş təsvirin memarlıq məkanı ilə əlaqəsini gücləndirir.
Dəzgah rəngkarlığı: mövzu və ifadə imkanları
Şıxəliyevin yaradıcılığı monumental sənətlə məhdudlaşmır. O, mənzərə, portret və tematik kompozisiyalar üzərində çalışaraq müxtəlif janrlarda fərqli bədii yanaşmalar nümayiş etdirmişdir.
“Qobustan daşları” (1966), “Çənlər” (1969), “Kürün ram edilməsi” (1970), “Ancaq sülh” (1970), “Sallaqxana” (1970), “Mənim buketim” (1971), “Kapella” (1980) və “Muğam” (1982) rəssamın mövzu və ifadə axtarışlarını əks etdirən əsərləri sırasındadır.
Portret janrında yaratdığı “Tarzən Bəhram Mansurov” (1972), “Rəssam Rasim Babayev” (1975), “Nigar” (1975) və “Rəssamın ailəsi” (1976) əsərlərində insanın fərdi xüsusiyyətləri və xarakter cizgiləri ön plana çıxır.
1980-ci ildə Meksikaya səfəri rəssamın yaradıcılığını yeni təəssüratlarla zənginləşdirmişdir. Bu səfərlə bağlı “Dağların ətəyində”, “Gün batanda”, “Piramida”, “Toreador”, “Mexiko”, “Tasko”, “Quadalaxara”, “Akapulko” və “Balıqçı” kimi əsərlər meydana gəlmişdir. Bu silsilədə fərqli təbiət və şəhər mənzərələri rəssamın fərdi baxışı ilə təqdim olunur.
Rəssam dekorativ-tətbiqi sənət sahəsində də çalışmış, dekorativ vazalar və boşqablar yaratmışdır. Beləliklə, onun yaradıcılığında kətan, keramika və monumental səthlər müxtəlif bədii ifadə imkanları qazanmışdır.
Vahid yaradıcılıq, fərqli ifadə vasitələri
Şıxəliyevin dəzgah rəngkarlığı ilə monumental-dekorativ sənət sahəsindəki fəaliyyəti fərqli iş prinsiplərinə əsaslansa da, bu istiqamətlər arasında bədii əlaqə müşahidə olunur. Dəzgah əsərlərində mövzu, rəng münasibətləri və kompozisiya müstəqil təsvir məkanı yaradır. Monumental işlərdə isə həmin elementlər memarlıq mühitinin ölçüləri, funksiyası və quruluşu ilə uzlaşdırılır.
Mozaikada materialın xüsusiyyətləri və hissələrin ritmik düzülüşü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rəngkarlıqda isə rəng qatları, faktura və təsvirin quruluşu fərqli ifadə imkanları yaradır. Şıxəliyevin bu sahələrdə fəaliyyəti onun həm müstəqil əsərlər, həm də ictimai məkanlar üçün nəzərdə tutulan kompozisiyalar üzərində işləmək təcrübəsini nümayiş etdirir.
Sənət irsinin əhəmiyyəti
Oqtay Şıxəliyevin yaradıcılığı Azərbaycan təsviri sənətində rəngkarlıq və monumental-dekorativ sənətin inkişafını öyrənmək baxımından əhəmiyyətlidir. Onun əsərləri müxtəlif bədii texnikaların tətbiqini, memarlıqla təsviri sənət arasındakı əlaqəni və dekorativ kompozisiyanın imkanlarını nümayiş etdirir.
Rəssamın irsi ayrı-ayrı əsərlərin bədii xüsusiyyətləri ilə yanaşı, sənətin ictimai məkanlardakı rolunu da əks etdirir. Bu irsin qorunması, sənədləşdirilməsi və araşdırılması Azərbaycan incəsənət tarixinin mühüm istiqamətlərindən birinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Oqtay Şıxəliyev 31 yanvar 2012-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.
Art Space Gallery MEDIA
