Sənətkarın formalaşması və yaradıcılıq dünyası
Baba Balababa oğlu Əliyev 22 mart 1915-ci ildə Bakının Zirə qəsəbəsində anadan olub. 1937-ci ildə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini bitirib, 1940–1941-ci illərdə V. İ. Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda təhsilini davam etdirib. Peşəkar hazırlığı, müşahidə qabiliyyəti və insan xarakterinə diqqəti onun rəssam kimi formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
XX əsr Azərbaycan rəngkarlığının inkişafında özünəməxsus yeri olan Baba Əliyevin yaradıcılığı portret, mənzərə, məişət və tarixi məzmunlu kompozisiyalarla seçilir. Müxtəlif mövzulara müraciət etməsi onun sənət dünyasının genişliyini göstərməklə yanaşı, insanı, təbiəti və dövrün həyat mənzərəsini fərqli bədii yanaşmalarla təqdim etmək imkanlarını da üzə çıxarır.
İnsan obrazı və xarakterin bədii ifadəsi
Baba Əliyevin yaradıcılığında insan obrazı mühüm yer tutur. Rəssam portretlərində yalnız zahiri oxşarlığı deyil, təsvir olunan şəxsin fərdi xüsusiyyətlərini və daxili aləmini də ifadə etməyə çalışırdı. Müxtəlif peşə sahibləri, müasirləri və tarixi şəxsiyyətlər onun yaradıcılığında fərqli xarakterlərin bədii təqdimatına çevrilirdi.
İkinci Dünya müharibəsi illəri və müharibədən sonrakı dövrün hadisələri də rəssamın mövzu dairəsinə təsir göstərib. “Təyyarəçi Məzahir Abbasovun qəhrəmanlığı” (1947) əsəri bu istiqamətin diqqətəlayiq nümunələrindəndir. Döyüşçü obrazlarına müraciət edən sənətkar insanın iradəsini, cəsarətini və mənəvi dayanıqlığını təsvirin əsas məzmununa çevirirdi.
Dövrün həyatı və insan münasibətləri
Baba Əliyevin əsərlərində gündəlik həyatın səhnələri də geniş yer tutur. “Dövlətə pambıq təhvili” (1951) adlı monumental pannonu Əbdül Xalıq və A. Zarubinlə birlikdə yaradıb. Ümumittifaq sərgisində nümayiş etdirilən bu əsər kənd həyatını və kollektiv fəaliyyəti əks etdirən kompozisiyalar sırasında yer alır.
“Növbə qabağı” (1959), “Neftçilərin istirahəti” (1961) və “Yeni növbə” (1963) kimi əsərlərində rəssam əmək mühitini gündəlik həyatın sosial və insani münasibətləri ilə əlaqələndirirdi. Bu kompozisiyalarda diqqət yalnız fəaliyyətin özünə deyil, insan fiqurlarının yerləşməsinə, qrup daxilində münasibətlərə və ümumi səhnənin quruluşuna da yönəlir.
Baba Əliyevin belə əsərləri dövrün həyat tərzini təsvir etməklə yanaşı, insan fiqurunun kompozisiyada əsas ifadə vasitələrindən biri kimi işlənməsini nümayiş etdirir.
Mənzərə və təbiətin bədii şərhi
Rəssamın yaradıcılığını yalnız insan fiqurları və məişət səhnələri ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Mənzərə janrı da onun sənət irsində mühüm yer tutur. “Muğanda” (1963), “Xəzər sahilində axşam” (1964) və “Çuxuryurd” (1965) əsərləri təbiətə münasibətinin müxtəlif çalarlarını göstərən nümunələr kimi qeyd olunur.
Bu əsərlərdə məkanın quruluşu, rəng münasibətləri və işıq atmosferi təsvirin emosional təsirini müəyyənləşdirən əsas vasitələrdir. Təbiət rəssamın təqdimatında sadəcə hadisələrin baş verdiyi fon deyil, müstəqil bədii məna daşıyan təsvir sahəsidir.
Baba Əliyevin mənzərələrində rənglərin əlaqəsi və kompozisiyanın bütövlüyü diqqət çəkir. Təbii mühitin konkret xüsusiyyətlərini qorumaqla yanaşı, rəssamın onu seçilmiş rəng münasibətləri və ümumi ovqat vasitəsilə təqdim etməsi əsərlərin bədii ifadəsini gücləndirir.
Rəngkarlıq dili və üslub xüsusiyyətləri
Baba Əliyevin yaradıcılığını səciyyələndirən cəhətlərdən biri mövzunun tələbinə uyğun kompozisiya qurmaq bacarığıdır. Çoxfiqurlu səhnələrdə personajların yerləşdirilməsi, portretlərdə insan xarakterinin ön plana çəkilməsi, mənzərələrdə isə rəng və məkan münasibətlərinin qurulması onun fərqli janrlarda işləmək imkanlarını göstərir.
1960-cı illərdə yaratdığı bəzi əsərlərdə müşahidə olunan ciddi və yığcam bədii ifadə forması təsvirin əsas məzmununu ön plana çıxarır. Bu yanaşma fiqurların quruluşunda, kompozisiyanın nizamında və təsvir vasitələrinin seçilməsində özünü göstərir.
Rəssamın yaradıcılığını bir üslub xüsusiyyəti ilə izah etmək çətindir. Onun portret, mənzərə və çoxfiqurlu kompozisiyalarında müxtəlif ifadə vasitələrinin işlənməsi bədii maraqlarının genişliyini üzə çıxarır. Bu müxtəliflik Baba Əliyevin sənət irsini Azərbaycan rəngkarlığının janr və mövzu baxımından zənginləşən mənzərəsi daxilində dəyərləndirməyə imkan verir.
Azərbaycan təsviri sənətində yeri
Baba Əliyev 1964-cü ildə Azərbaycanın Əməkdar incəsənət xadimi, 1982-ci ildə isə Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb. Onun əsərləri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin və Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasının kolleksiyalarında qorunur. 2016-cı ildə rəssamın 100 illik yubileyi münasibətilə Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində təşkil olunan sərgidə muzey və qalereya fondlarından, eləcə də ailə kolleksiyasından əsərlər nümayiş etdirilib.
Baba Əliyevin sənət irsi portret, mənzərə və çoxfiqurlu kompozisiyalar arasında qurduğu əlaqə, insan obrazına diqqəti və müxtəlif həyat hadisələrini rəngkarlığın ifadə imkanları ilə təqdim etməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Onun yaradıcılığı Azərbaycan rəngkarlığının XX əsrdə keçdiyi inkişaf yolunun ayrı-ayrı istiqamətlərini anlamaq üçün dəyərli materialdır.
Baba Əliyev 27 mart 1991-ci ildə Bakıda vəfat edib.
Art Space Gallery MEDIA
